07a. Meer ganggesteenten

 

Ganggesteenten ontstaan in scheuren en spleten in de aardkorst. Magma, onder hoge druk, wordt in deze spleten geperst en koelt daar af. Afhankelijk van de samenstelling van het magma en de afkoelingssnelheid ervan ontstaat een reeks ganggesteenten die in uiterlijk van elkaar verschillen.

Diorietporfier - Zwerfsteen van Nijbeets (Fr.). Het porfierische beeld wordt veroorzaakt door eerstelingkristallen van zwarte hoornblende. Ze zweven als krenten in een fijnkorrelige grondmassa van plagioklaas en hoornblende.

Porfierische microdioriet – Zwerfsteen van Nijbeets (Fr.).
Het porfierische beeld wordt veroorzaakt door eerstelingkristallen van zwarte hoornblende. Ze zweven als krenten in een fijnkorrelige grondmassa van plagioklaas en hoornblende. Zwerfsteenliefhebbers noemen dit gesteente ook wel ‘gabbroporfier’. 

 

Diorietporfier - Zwerfsteen van Groningen. Opvallend in het gesteente zijn de talrijke witte eerstelingkristallen van plagioklaas. Hoewel een naam als diorietporfier aantrekkelijk is, is deze in feite niet goed gekozen. Beter is te spreken van een porfierische microdioriet, waarbij 'micro' slaat op de fijnkorrelige dioritische grondmassa.

Porfierische microdioriet – Zwerfsteen van Groningen.
Opvallend in het gesteente zijn de talrijke witte eerstelingkristallen van plagioklaas. Hoewel een naam als diorietporfier aantrekkelijk is, is deze in feite niet juist. Beter is te spreken van een porfierische microdioriet, waarbij ‘micro’ slaat op de fijnkorrelige dioritische grondmassa. Dit zwerfsteentype wordt ook wel ‘diorietporfier’ genoemd.

 

Gangen, zoals we deze spleetvullingen meestal noemen, kunnen honderden meters breed zijn of ze zijn zeer smal. In dit laatste geval moeten we denken aan een halve centimeter of daaromtrent. Het is heel begrijpelijk dat de afkoeling van vloeibaar magma in smalle spleten sneller verloopt, in ieder geval zeer veel sneller dan in gangen van tientallen meters breedte. De afkoeling in brede gangen verloopt zo traag dat kristallen voldoende tijd hebben om te groeien. In sommige gevallen zijn de gevormde kristallen zo groot dat het verschil met een dieptegesteente niet te maken is.

Blokdiagram van stollingsgesteenten in de aardkorst. A = magmahaard dat bij kristallisatie een dieptegesteente als graniet vormt. ; B = gang. Hierin ontstaan ganggeesteenten. Een gang is geen pijpvormig lichaam, maar een gesteentespleet die met magma gevuld is, waaruit een ganggestente ontstaat; C = laccoliet, een hoedvormig intrusielichaam van magma. de afkoeling in een laccoliet verloopt zo langzaam dat gesteenten worden gevormd die het karakter hebben van dieptegesteenten.; D = pegmatietlichaam; E = intrusieplaat (sillo) waarbij magma horizontaal tussen gesteentelagen wordt ingeperst; F = stratovulkaan.

Blokdiagram van stollingsgesteenten in de aardkorst. A = magmahaard dat bij kristallisatie een dieptegesteente als graniet vormt. ; B en D = gangen. Hierin ontstaan ganggesteenten als granietporfier (C) en pegmatiet (D). Een gang is geen pijpvormig lichaam, maar een gesteentespleet die met magma gevuld is, waaruit een ganggestente ontstaat; C = laccoliet is een groot, hoedvormig intrusielichaam van magma. De afkoeling in een laccoliet verloopt zo langzaam dat gesteenten worden gevormd die het karakter hebben van dieptegesteenten; D = pegmatietlichaam; E = intrusieplaat (sill) Hier is magma horizontaal tussen gesteentelagen ingeperst; F = stratovulkaan.

Afhankelijk van de fysische omstandigheden waarbij ganggesteenten ontstaan, speelt de samenstelling van het magma ook een grote rol. Lava van basaltische samenstelling kent vrijwel iedereen in de vorm van gloeiende lavastromen waaruit het donkere basalt ontstaat. Blijft basaltisch magma onderaards in toevoerspleten van het vulkaanlichaam steken of heeft het zich in horizontale richting tussen aardlagen ingeperst, dan ontstaan donkerkleurige ganggesteenten die grover van korrel zijn dan basalt. Dikwijls hebben de gesteenten een porfierisch uiterlijk of ze tonen een hakerig patroon van plagioklaaslijstjes, zoals in diabaas.

 

Diabaas - Zwerfsteen van neuenkirchen (Dld.). Diabaas is het ganggesteente van basaltisch magma. Aan het aardoppervlak uitgevloeid kristalliseert het tot het zeer fijnkorrelige basalt. Het karakteristieke hakerige patroon wordt veroorzxaakt door tafelvblasdvormige kristallen van witte plagioklaas, die onder alle mogelijke hoeken met elkaar vergroeid zijn. Er bestaan veel typen diabaas. Deze vorm noemt men Asbydiabaas.

Diabaas – Zwerfsteen van Neuenkirchen (Dld.).
Diabaas is het ganggesteente van basaltisch magma. Aan het aardoppervlak uitgevloeid kristalliseert het tot het zeer fijnkorrelige basalt. Het karakteristieke hakerige patroon wordt veroorzaakt door lijstvormige kristallen van witte plagioklaas, die onder alle mogelijke hoeken met elkaar vergroeid zijn. Er bestaan veel typen diabaas. Het type op de foto noemt men Asbydiabaas.

 

Diabaas - Zwerfsteen van neuenkirchen (Dld.). In dit diabaasgesteente zijn de platte plagioklaaskristallen meer of minder evenwijdig aan elkaar gerangschikt.

Diabaas – Zwerfsteen van Neuenkirchen (Dld.).
In dit diabaasgesteente zijn de plagioklaaskristallen meer of minder evenwijdig aan elkaar gerangschikt.

 

Olivijndiabaas - Zwerfsteen van Haddorf (Dld.). Ondanks hun geologisch zeer hoge ouderdom zien diabazen er vaak opvallend fris uit. In deze diabaas is nog geelgroene olivijn aanwezig.

Olivijndiabaas – Zwerfsteen van Haddorf (Dld.).
Ondanks hun geologisch hoge ouderdom zien diabazen er vaak opvallend fris uit. In deze diabaas is nog geelgroene olivijn aanwezig.

 

Olivijndoleriet - Zwerfsteen van Neuenkirchen (Dld.). Ganggesteenten van basaltisch magma stollen niet asltijd tot een diabaasachtig gesteente. Soms ontstaat een kleinkorrelig gesteente, zonder het hakerige patroon van plagioklaas. Dergelijke donkere korrelige gesteenten noemt men doleriet.

Olivijndoleriet – Zwerfsteen van Neuenkirchen (Dld.).
Ganggesteenten van basaltisch magma stollen niet altijd tot een diabaasachtig gesteente. Soms ontstaat een kleinkorrelig gesteente zonder het typische, hakerige patroon van plagioklaas. Dergelijke donkere, korrelige gesteenten noemt men doleriet.

 

Gewoonlijk spreken zwerfsteenverzamelaars bij deze kwartsvrije, donker gekleurde gesteenten niet van porfieren, maar van porfierieten. Hoewel het gebruik van deze uitdrukking niet geheel juist is, is de naam porfieriet zo ingeburgerd, dat hij wel nooit meer zal verdwijnen. Oorspronkelijk werd ‘porfieriet’ gebruikt voor lavagesteenten van dioriet. Omdat dioriet vrijwel uitsluitend uit witte plagioklaas  en zwarte hoornblende bestaat, met soms een piets kwarts en biotiet en overgangen vertoont naar de verwante granodioriet, heeft de uitdrukking porfieriet in de zwerfsteenkunde een bredere betekenis gekregen. Vandaar dat bepaalde porfierische ganggesteenten van basaltische samenstelling ook porfieriet genoemd worden. Kortweg gezegd zijn porfierieten kwartsvrije gang- en uitvloeiingsgesteenten met voornamelijk eerstelingen van plagioklaas en donkere mineralen.

 

Diabaasporfiriet - Zwerfsteen van Groningen. Opvallend zijn de grote eerstelingkristallen van witachtige plagioklaas. Ze zijn omgeven door een fijnkorrelige diabaasachtige grondmassa. De roestkleur is veroorzaakt door ijzer.

Diabaasporfiriet – Zwerfsteen van Groningen.
Opvallend zijn hier de grote eerstelingkristallen van witachtige plagioklaas. Ze zijn omgeven door een fijnkorrelige diabaasachtige grondmassa. De roestkleur is veroorzaakt door ijzer.

 

Gangen in zwerfstenen

Regelmatig komen we zwerfstenen van graniet e.d. tegen met daarin smalle of iets bredere strepen en banen van ander gesteente. Het gesteente in de banden is doorgaans lichter van kleur en soms opvallend fijnkorrelig. In veel gevallen zijn dit spleetvullingen van apliet, ook wel aplietgraniet genoemd. Apliet toont zich doorgaans als een suikerkorrelig mengsel van lichtkleurige kaliveldspaat en kwarts, dat de ene keer bijzonder fijnkorrelig, maar soms ook wel iets grover van korrel is. Bijzonder is ook de samenstelling, kwarts en kaliveldspaat zijn veelal de enige bestanddelen. Plagioklaas en donkere mineralen ontbreken meestal.

Aplietgangen in Alandrapakivi - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.).

Aplietgangen in Alandrapakivi – Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.).

 

Alandgraniet met aplietgang - Zwerfsteen van Nieuw-Dordrecht (Dr.). Aan weerszijden van de kleinkorrelige aplietgang is Alandgraniet herkenbaar. De gangvulling bestaat uit apliet, bestaande uit kaliveldspaat en kwarts.

Alandgraniet met aplietgang – Zwerfsteen van Nieuw-Dordrecht (Dr.).
Aan weerszijden van de kleinkorrelige aplietgang is Alandgraniet herkenbaar. De gangvulling is van apliet, bestaande uit kaliveldspaat en kwarts.

 

Rapakivigraniet van Rödö met aplietgang - Zwerfsteen van Haren (Gr.). De rode aplietgang bestaat uit een zeer fijnkorrelige massa van kaliveldspaat en kwarts. De talrijke witte vlekjes in het gesteente zijn van calciet (=kalkspaat).

Rapakivigraniet van Rödö met aplietgang – Zwerfsteen van Haren (Gr.).
De rode aplietgang bestaat uit een zeer fijnkorrelige massa van kaliveldspaat en kwarts. De talrijke witte vlekjes in het gesteente zijn van calciet (=kalkspaat).

 

Apliet is verwant aan pegmatiet. Beide gesteenten ontstaan in een late kristallisatiefase van granietisch magma. Voor meer informatie hierover: zie pegmatiet. Soms bestaat de gangvulling weliswaar uit kaliveldspaat en kwarts, maar zijn beide mineralen op een zeer innige wijze met elkaar vergroeid tot allerlei fijne wormachtige figuurtjes. Deze zijn vaak straalsgewijs gerangschikt tot kleine kwarts/veldspaatrosetten met daarnaast verspreid voorkomende, iets grover gekorrelde veldspaat-kwartspartijtjes. Dergelijke gesteenten noemt men granofier. De naam duidt op de innige vergroeiing van kaliveldspaat en kwarts waarbij de laatste fijne schrifgranietachtige figuurtjes toont.

 

Alandgranofier - Zwerfsteen van Emmerschans (Dr.)

Alandgranofier – Zwerfsteen van Emmerschans (Dr.).

 

Alandgranofier - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.). In het fijnkorrelige gesteente komen een paar grovere partijtjes voor van veldspaat en kwarts (micropegmatiet).

Alandgranofier – Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.).
In het fijnkorrelige gesteente komen een paar grovere partijtjes voor van veldspaat en kwarts (micropegmatiet).

 

Granofieren zijn onder noordelijke zwerfstenen niet zeldzaam. In vrijwel alle gevallen gaat het om  rapakivigranofieren en U weet, rapakivi’s zijn in het Hondsruggebied bijzonder algemeen te vinden. Om een beeld van granofier te krijgen hoeven we maar een ietwat verweerde Alandrapakivi met de loep te bekijken. We zien een grondmassa die uit een fraaie vergroeiing van kwarts en veldspaat bestaat, weliswaar iets grover dan in granofieren, maar juist daardoor heel goed herkenbaar.

Alandrapakivi, grondmassa - Zwerfsteen van Emmerschans (Dr.). De grondmassa van Alandrapakivi's bestaat uit een grafische vergroeiing van kaliveldspaat en kwarts. Hiertbij vormt de kwarts kleine hoekige vormen, soms ook wormvormige figuurtjes.

Alandrapakivi, grondmassa – Zwerfsteen van Emmerschans (Dr.).
De grondmassa van Alandrapakivi’s bestaat uit een grafische vergroeiing van kaliveldspaat en kwarts. Hierbij vormt de kwarts kleine hoekige (lettertekens), soms ook wormvormige figuurtjes.

Granofierische rapakivigraniet - Zwerfsteen van Damsdorf (Dld.)

Granofierische rapakivigraniet – Zwerfsteen van Damsdorf (Dld.).

Granofiergraniet met schriftgranietische kwarts/veldspaatvergroeiingen - Zwerfsteen van Damsdorf (Dld.).

Granofiergraniet met schriftgranietische kwarts/veldspaatvergroeiingen – Zwerfsteen van Damsdorf (Dld.).

Aplieten zijn niet erg algemeen, behalve onder rapakivi’s. In het rapakivigebied van Aland in Zuidwest-Finland komen in en opzij van de normale rapakivigraniet veelvuldig smalle en bredere gangen voor met fijnkorrelige rode apliet. Zwerfstenen van deze Alandaplietgraniet worden veel gevonden. Ze bestaan uit een kleinkorrelig mengsel van rode kaliveldspaat en grijze tot licht rookkleurige kwarts.

Alandaplietgraniet - Zwerfsteen van Groningen.

Alandaplietgraniet – Zwerfsteen van Groningen.

Alandaplietgraniet - Zwerfsteen van groningen

Alandaplietgraniet – Zwerfsteen van Groningen.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s