08. Zwerfstenen – Vulkanische gesteenten

 

Gloedwolk tijdens een uitbarsting van de vulkaan Mayon op de Filipijnen in 1984.

Gloedwolk tijdens een uitbarsting van de vulkaan Mayon op de Filipijnen in 1984.

 

Vulkanische gesteenten werden en worden door veel zwerfsteenliefhebbbers uitvloeiingsgesteenten genoemd. Niet geheel ten onrechte overigens, want veel van deze gesteenten ontstaan door afkoeling uit lava die bij vulkanische uitbarstingen aan het aardoppervlak uitvloeit.

Daarnaast zijn er ook vulkanische gesteenten die strikt genomen afzettingsgesteenten zijn, maar door hun eigenschappen en uiterlijk sterk op lavagesteenten lijken. Om verwarring en begripsverschuiving te voorkomen is het daarom beter om de uitdrukking uitvloeiingsgesteenten te vervangen door vulkanieten. Hieronder vat men alle gesteenten samen die door vulkanische activiteiten ontstaan. Dus ook tuffen, gloedwolkafzettingen, agglomeraten en vulkanische breccies.

Ignimbritische rode Oostzeeporfier - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.). Ignimbrieten ontstaan door de afzetting van vulkanisch as, puimsteenbrokjes en stukjes vast gesteente. Samen met vulkanische gassen vormen deze een suspensie die met een grote snelheid de vulkaanhelling afraast, als was het een vloeistof. De temperatuur in deze gloedwolken is ca. 700 graden of meer. Nadat de vaste bestanddelen uit de wolk op de ondergrond zijn afgezet, sinteren de deeltjes smane tot een keihard vulkanisch gesteente dat op een echt stollingsgesteente lijkt.

Ignimbritische rode Oostzeeporfier – Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.).
Ignimbrieten ontstaan bij zeer heftige vulkaanuitbarstingen uit afzettingen van vulkanisch as, kristalfragmenten, gestolde magmadruppeltjes, puimsteenbrokjes en stukjes vast gesteente. Samen met vulkanische gassen vormen deze bestanddelen een bijna ‘vloeibare’ suspensie, die met een grote snelheid langs vulkaanhellingen dalwaarts beweegt en grote oppervlakten kan bedekken. De temperatuur in deze gloedwolken (pyroklastische stroom) is ca. 700 graden of meer. Nadat de vaste bestanddelen uit de gloedwolk op de ondergrond zijn afgezet, sinteren de deeltjes door de intense hitte aaneen tot een keihard vulkanisch gesteente, dat op een echt stollingsgesteente lijkt.

 

Veel vulkanieten bezitten een porfierische structuur. In een dichte tot zeer fijnkorrelige grondmassa ‘zweven’ tal van kleine en soms grote eerstelingen of fragmenten daarvan. Deze eerstelingen kunnen uit verschillende mineralen bestaan, maar in de meeste porfieren zijn het vooral kaliveldspaat, kwarts en plagioklaas. In donkere, basische vulkanieten komen mineralen als plagioklaas, olivijn, augiet en hoornblende regelmatig als eersteling voor.

Porfirische paleobasalt - Zwerfsteen van Groningen. Paleobasalten zijn zeer oude basalten, meest van Precambrische ouderdom. Ze zijn daartom anders van kleur dan geologisch jonge basalten. Door omzetting van bepaalde mineralen kleuren paleobasalten vaak somber groen grijs of groenzwart. Ook violetrtode tinten komen voor. De wittte vlekken zijn kristallen van plagioklaas, een veldspaatsoort die veel in donkere ijzerrijke gesteenten voorkomt.

Porfierische paleobasalt – Zwerfsteen van Groningen.
Paleobasalten zijn zeer oude basalten, meest van Precambrische ouderdom. Ze zijn anders van kleur dan geologisch jonge basalten. Door omzetting van bepaalde mineralen kleuren paleobasalten vaak somber groengrijs of groenzwart. Ook violetrode tinten komen voor. De witte vlekken zijn kristallen van plagioklaas, een veldspaatsoort die veel in donkere ijzer- en magnesiumrijke gesteenten voorkomt.

 

Basalt is met afstand het bekendste vulkanische gesteente op aarde. We hoeven maar te denken aan de voortdurende vulkaanuitbarstingen op Hawaï en op IJsland. De lava’s die daar geproduceerd worden stollen nagenoeg allemaal tot dichte, donkere basalt. Veel van onze basaltzwerfstenen zijn eveneens zeer fijnkorrelig tot dicht, maar ze bevatten vaak kleine geelgroene olivijnkristallen, zwarte augietjes e.d..Door verwering zijn basaltzwerfstenen aan de buitenzijde veelal niet zwart, maar eerder grijsachtig van kleur. Deze zwerfstenen zijn vooral afkomstig uit Zuid-Zweden.

Dichte olivijnbasalt - Zwerfsteen van Haddorf (Dld.).

Dichte olivijnbasalt – Zwerfsteen van Haddorf (Dld.).

 

Kwartsporfieren en ignimbrieten

Onder zwerfstenen zijn porfieren en kwartsporfieren met afstand de meest voorkomende vulkanieten. Veel porfieren zijn in feite ignimbrieten. Dit zijn gesteenten die ontstaan zijn uit afzettingen van gloedwolken ofwel pyroklastische stromen. Ignimbrieten ontstaan alleen bij bijzonder hevige uitbarstingen van kiezelzuurrijk magma. Hoewel ignimbrieten onder zwerfstenen algemeen voorkomen, kennen wij deze gesteenten niet van historische vulkaanuitbarstingen. De uitbarsting van de Vesuvius in 79 n.Chr. geldt als een van de meest indrukwekkende in Europa, waarbij Romeinse steden als Pompeï, Herculaneum en Stabiae van de aardbodem verdwenen. Toch zijn toen geen ignimbrieten gevormd. Uitbarstingen waarbij ignimbrieten ontstaan, blijken uiterst zeldzame gebeurtenissen te zijn. Desondanks zijn ze als zwerfsteen algemeen te vinden, in talloze typen zelfs.

Dalakwartsporfier - Zwerfsteen van Sellingerbeetse (Gr.). Veruit de meeste kwartsporfieren zijn ontstaan uit gloedwolkafzettingen. De gesteenten bevatten talloze pitjes van kristallen of fragmenten daarvan. Ze zien er uit alsof het echte lavagesteenten zijn, maar zijn dat strikt genomen niet.

Dalakwartsporfier – Zwerfsteen van Sellingerbeetse (Gr.).
Veruit de meeste kwartsporfieren zijn ontstaan uit gloedwolkafzettingen. De gesteenten bevatten talloze pitjes van kristallen of fragmenten daarvan. Ze zien er uit alsof het echte lavagesteenten zijn, maar zijn dat strikt genomen niet.

 

Voorbeelden van prachtige zwerfsteenignimbrieten zijn de bekende Dalarneporfieren uit Elfdalen in Midden-Zweden. Als zwerfsteen zijn ze niet zeldzaam te vinden, behalve in het Hondsruggebied. Daar komt vooral rode Oostzee kwartsporfier voor, een steenrood gekleurd, keihard type ignimbriet, dat ruim 1500 miljoen jaar geleden uit gloedwolkafzettingen is gevormd. De meeste rode Oostzeeporfieren zijn dicht en homogeen van structuur. Soms vinden we van deze porfier zogenoemde ‘eutaxieten’. Deze typen tonen een prachtige ignimbrietstructuur.

Rode Oostzee ignimbriet - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.). De donkerrode ietwat golvende strepen zijn ontstaan uit kleine puimsteenb rokjes die door de intense hitte en druk bij de afzetting uit gloedwolken plat zijn gedrukt.

Rode Oostzee ignimbriet – Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.).
De donkerrode, ietwat golvende strepen zijn ontstaan uit kleine puimsteenbrokjes die door de intense hitte en druk bij de afzetting uit gloedwolken plat zijn gedrukt.

Rode Oostzee ignimbriet - Ellertshaar (Dr.).

Rode Oostzee ignimbriet – Ellertshaar (Dr.).

Rode Oostzee ignimbriet - Zwerfsteen van Neuenkirchen (Dld.)

Rode Oostzee ignimbriet – Zwerfsteen van Neuenkirchen (Dld.).

Vulkanische breccie van rode Oostzeeporfier - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.). Bij zeer heftige vulkanische uitbarstingen worden grote hoeveelheden scherpkantige gesdteentebrokjes uit de krasterpijp van de vulkaan losgebroken en de lucht in geblazen. Gloedwolken bevatten soms veel van deze gesteentefragmenten. Enkele fragmenten zijn te herkennen als kwartsporfieren.

Vulkanische breccie van rode Oostzeeporfier – Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.).
Bij zeer heftige vulkanische uitbarstingen worden grote hoeveelheden scherpkantige gesteentebrokjes uit de kraterpijp van de vulkaan losgebroken en de lucht in geblazen. Gloedwolken bevatten soms veel van deze gesteentefragmenten. Enkele fragmenten zijn te herkennen als kwartsporfier.

Smaland ignimbriet - Zwerfsteen van Sellingerbeetse (Gr.)

Smaland ignimbriet – Zwerfsteen van Sellingerbeetse (Gr.).

 

Porfierieten

Naast porfieren onderscheiden we ook een groep ‘porfierieten‘. Eigenlijk is de naam verouderd, maar porfieriet is in de zwerfsteenwereld zo ingeburgerd, dat deze naam wel gehandhaafd blijft. Porfierieten hebben een andere samenstelling dan porfieren. Ze zijn minder rijk aan kiezelzuur. Dit vertaalt zich in een wat somberder kleur en een toename van plagioklaaseerstelingen. Eerstelingen van kwarts zijn meestal afwezig.

Porfieriet - Zwerfsteen van Haren (Gr.). Porfierieten bevatten doorgaans veel witte of grijze eerstelingen van plagioklaas. Samen met deze is ook het gehalte aan donkere mineralen hoger. Kwarts ontbreekt meestal.

Porfieriet – Zwerfsteen van Haren (Gr.).
Porfierieten bevatten doorgaans veel witte of grijze eerstelingen van plagioklaas. Ook het gehalte aan donkere mineralen is hoger. Kwarts ontbreekt meestal.

 

Venjanporfiriet - Zwerfsteen van Gaarkeuken (Gr.). Porfierieten zijn kwartsvrije porfieren met veel witte eerstelingen (kristallen) van plagioklaas. Kaliveldspaat valt minder goed op door zijn roodachtige kleur.

Venjanporfiriet – Zwerfsteen van Gaarkeuken (Gr.).
Porfierieten zijn kwartsvrije porfieren met veel witte eerstelingkristallen van plagioklaas. Kaliveldspaat valt minder goed op door zijn roodachtige kleur.

 

Venjanporfieriet - Zwerfsteen van Borger (Dr.). Van Venjabnporfieriet bestaat ook een grijs type met veel zwarte pitjes van zwarte biotiet.

Venjanporfieriet – Zwerfsteen van Borger (Dr.).
Van Venjanporfieriet bestaat ook een grijs type met veel zwarte pitjes van zwarte biotiet.

 

Venjanporfieriet - Zwerfsteen van het Hoge Veld bij Norg. Naast het rose Gruvasen-type komt ook een fijner gekorreld grijs gekleurd type voor met veel zwarte biotietplaatjes.

Venjanporfieriet – Zwerfsteen van het Hoge Veld bij Norg.
Naast het rose Gruvasen-type komt ook een fijner gekorreld, grijs gekleurd type voor met veel zwarte biotietplaatjes. De geelbruine kleurzweem op de foto wordt veroorzaakt door roest.

 

Vulkanieten van diorietische en gabbroïde samenstelling komen als zwerfsteen vrij algemeen voor. Het zijn meest grijze, groengrijze tot bijna zwarte gesteenten, waarin talrijke kleine en/of grote eerstelingen van witte plagioklaas opvallen.

Grönklittporfieriet - Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.). Van deze porfieriet uit het Midden-Zweedse Dalarna komen een aantal kleurvarianten voor. Het zijn bikkelharde, splinterig brekende vulkanieten met zeer veel kleine rechthoekige plagioklaasjes.

Grönklittporfieriet – Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.).
Van deze porfieriet uit het Midden-Zweedse Dalarna komen een aantal kleurvarianten voor. Het zijn bikkelharde, splinterig brekende vulkanische gesteenten met zeer veel kleine rechthoekige plagioklaasjes.

Grönklittporfieriet - Zwerfsteen van Nijbeets (Fr.). Op de foto is het grijsviolette kleurtype afgebeeld.

Grönklittporfieriet – Zwerfsteen van Nijbeets (Fr.).
Op de foto is het grijsviolette kleurtype afgebeeld.

 

Basalten

Basalt is zonder twijfel het meest voorkomende vulkanische gesteente op aarde. Oceaanbodems bestaan uit basalt, maar ook op land komen op talloze plaatsen basaltische gesteenten voor. Op een van de bekendste vakantiebestemmingen – de Canarische eilanden – komt basalt bijzonder veel voor.

Basaltvulkanen op Lanzarote (Can. Eilanden).

Basaltvulkanen op Lanzarote (Can. Eilanden).

 

Zwerfstenen van basalt komen in twee groepen voor. De echte, onveranderde basalten, zijn afkomstig uit Zuid-Zweden. Geologisch zijn ze nog jong (Jura, Krijt). Door verwering is de zwarte kleur aan de buitenzijde van de zwerfstenen verandert in grijs. Soms geven de stenen in droge toestand poederig af. In natte toestand is de verweringskorst soms enigszins kleiïg.

De meeste Zweedse basalten zijn dichte, zwarte gesteenten, zonder duidelijke eerstelingen. Toch komen ook porfierische typen voor met zichtbare geelgroene korrels van olivijn en zwarte vlekjes van pyroxeen (augiet).

Hoewel onder basalten verschillende soorten kunnen worden onderscheiden, valt daar met de loep of een binoculair niets mee te beginnen . Alleen met behulp van slijpplaatjes kan onder de microscoop de samenstelling van het gesteente vastgesteld worden. Zwerfsteenliefhebbers met een loep als gereedschap, moeten volstaan met namen als ‘dichte basalt’. ‘porfierische basalt’ of ‘nefelienbasalt’. Andere (eigen)namen voor basalt zijn van twijfelachtige waarde.

Dichte basalt - Zwerfsteen van Haddorf (Dld.).; Basaltzwerfstenen verweren met een grijze verweringskorst. Van binnen zijn ze meest zwart of grijszwart van kleur. In de grondmassa 'zweven' een groot aantal kleine kristalletjes van olivijn (bruin) en augiet (zwart). Deze basaltzwerfstenen komen uit Zuid-Zweden

Dichte basalt – Zwerfsteen van Haddorf (Dld.).
Basaltzwerfstenen verweren met een grijze verweringskorst. Van binnen zijn ze meest zwart of grijszwart van kleur. In de grondmassa ‘zweven’ een groot aantal kleine kristalletjes van olivijn (bruin) en augiet (zwart). Deze basaltzwerfstenen komen uit Zuid-Zweden.

Dichte nefelienbasalt - Zwerfsteen van Gasselternijveen (Dr.). De vaagbegrensde vlekjes zijn van het asnelverwerende mineraal nefelien. herkomst van deze zwerfsteen is Zuid-Zweden.

Dichte nefelienbasalt – Zwerfsteen van Gasselternijveen (Dr.).
De vaag begrensde vlekjes zijn van het snel verwerende mineraal nefelien. Herkomst van deze zwerfsteen is Zuid-Zweden.

Olivijnbasalt - Klutzhöved (Dld.). Dit type basalt met zijn karakteristieke roodachtige kristallen van olivijn en zwarte augiet noemt men wel ankaramiet. Soms bevatten basalten talrijke met het blote oog zichtbare eerstelingen. Afhankelijk van de samenstelling kunnen die door verschillende mineralen gevormd worden. In dit gesteente zijn de oranje-bruine vlekjes van het mineraal olivijn. De zwarte pitjes zijn van pyroxeen (augiet).

Olivijnbasalt – Klutzhöved (Dld.).
Dit type basalt met zijn karakteristieke roodachtige kristallen van olivijn en zwarte augiet noemt men wel ‘ankaramiet’. Afhankelijk van de samenstelling kunnen de kleine eerstelingen uit verschillende mineralen zijn samengesteld. De oranje-bruine vlekjes zijn van het mineraal olivijn, de zwarte pitjes zijn van pyroxeen (augiet).

 

Onder zwerfstenen komt nóg een groep basaltische gesteenten voor. Ze lijken qua kleur en structuur vaak niet op echte basalten. Dit is te danken is aan hun geologisch hoge ouderdom. Deze basalten dateren uit het Precambrium, vandaar dat men deze groep gesteenten aanduidt met de naam ‘paleobasalt‘, ongeacht uiterlijk of kleur.

In het Hondsruggebied zijn verschillende zwerfsteentypen van paleobasalt te vinden. De meeste zijn groenachtig zwart, grijsgroen of bruinachtig groenzwart van kleur. Dikwijls bevatten ze opvallend grote witte eerstelingen van plagioklaas, soms ook veel onregelmatig witte vlekjes. Die laatste zijn oude gasblaasjes die met secundaire mineralen zijn opgevuld. Vaak is dat kwarts of kalkspaat. Deze laatste is met een mes te krassen, kwarts niet.

Paleobasalt - Zwerfsteen van Groningen. Paleobasalten zijn geologisch zeerr oude basalten. Ze zijn van verschillende plaatsen in Zweden en Finland afkomstig. Ook op de bodem van de Oostzee komen ze voor. De witte vlekken zijn met secundaire mineralen opgevulde gasblazen. Vaak is dit kalkspaat, chalcedoon of kwarts.

Paleobasalt – Zwerfsteen van Groningen.
Paleobasalten zijn geologisch zeer oude basalten. Ze zijn van verschillende plaatsen in Zweden en Finland afkomstig. Ook op de bodem van de Oostzee komen ze voor. De witte vlekken zijn met secundaire mineralen opgevulde gasblazen. Vaak is dit kalkspaat, chloriet, chalcedoon of kwarts.

 

In de westelijke helft van Drenthe worden zo nu en dan roodbruine of bruinviolette zwerfstenen van paleobasalt gevonden. Deze zijn voornamelijk afkomstig van de noordelijke Oostzeebodem. Soms bevatten ze grote, omgezette kristallen van witachtige gevlekte of gespikkelde plagioklaas. Hierdoor krijgen deze zwerfstenen een porfierisch uiterlijk. Het opvallendst aan deze roodachtige paleobasalten zijn de vele onregelmatige gasblazen, die met witte mineralen (calciet, chalcedoon en of kwarts) zijn opgevuld.

Porfirische paleobasalt - Zwerfsteen van Assen (Dr.). Op de bodem van de noordelijke Oostzee komen oude Precambrische basalten voor, die vaak roodachtig van kleur zijn. In het gesteente komen dikwijls grote witte eerstelingen van plagioklaas voor naast witte opvullingen van oude gasblaasjes.

Porfierische paleobasalt – Zwerfsteen van Assen (Dr.).
Op de bodem van de noordelijke Oostzee komen oude Precambrische basalten voor, die vaak roodachtig van kleur zijn. In het gesteente komen dikwijls grote witte eerstelingen van plagioklaas voor naast witte opvullingen van oude gasblazen. Deze en onderstaande gesteenten worden door zwerfsteenliefhebbers meestal melafier-amandelsteen genoemd.

 

Gasblazen zijn een heel normaal verschijnsel in basalten. Het is gas dat zich uit de nog vloeibare lava afscheidde, maar  door de stroperigheid van de lava niet meer naar het oppervlak kon ontwijken, bleef in het gesteente gevangen. In de loop van de geologische tijd zijn de blazen door circulerend poriewater, met daarin uit het omringende gesteente opgeloste bestanddelen, geleidelijk opgevuld.

Rode paleobasalt - Zwerfsteen van Weissenhaus (Dld.). De onregelmatige witte figuurtjes in de steen zijn met calciet opgevulde gasblaasjes.

Rode paleobasalt – Zwerfsteen van Weissenhaus (Dld.).
De onregelmatige witte figuurtjes in de steen zijn met calciet opgevulde gasblaasjes.

 

Epidoothoudende paleobasalt - Zwerfsteen van Borger (Dr.). Dit is een sterk veranderde basalt. Vanwerge de hoge ouderdom zijn tal van minerale bestanddelen omgezet in andere mineralen. Het meest opvallend zijn de talloze met groene epidoot opgev ulde gasblaasjes. Het is nauwelijks voor te stellen dat dit gesteente oorspronkelijk zwart was met talloze kleine, donkere gasholten.

Epidoothoudende paleobasalt – Zwerfsteen van Borger (Dr.).
Dit is een sterk omgezette basalt. Vanwege de hoge ouderdom zijn tal van minerale bestanddelen omgezet in andere mineralen. Het meest opvallend zijn de talloze met groene epidoot opgevulde gasblaasjes. Het is nauwelijks voor te stellen dat dit gesteente oorspronkelijk zwart was met talloze kleine, donkere gasblazen.

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s