11. Zwerfsteensoorten op een rij

 

Stenen zijn stukken rots. Zwerfstenen ook, maar deze komen van elders en zijn vaak afgerond. Zwerfstenen zijn in de ijstijd door gletsjerijs uit de vaste rots in Scandinavië losgebroken en naar ons land vervoerd. Maar wat zijn het voor stenen? Kijk naar een hunebed of een hoop stenen en merk dat de meeste stenen van elkaar verschillen. Niet alleen in vorm en grootte zijn ze anders, ze verschillen onderling vooral in kleur en tekening. Zwerfstenen zijn niets anders dan brokken gesteente die ergens anders vandaan komen en vaak zeer lang geleden zijn ontstaan. Hoe? Dat ligt er aan. 

 

Zwerfsteengroep in de speeltuin van Borger. De grote kei is een zeldzame rapakivigraniet. Niet roodachtig zoals de meeste, maar lichter gekleurd. Deze steen komt uit het Vehmaagebied in het zuidwesten van Finland.Veehmaa.

Zwerfsteengroep in de speeltuin van Borger.
De grote kei is een zeldzame rapakivigraniet. De overige keien zijn granieten en gneizen.

Granietporfierische rapakivi's - Emmer-Compascuum (Dr.).

Granietporfieren zijn ganggesteenten van graniet.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Er bestaan heel veel soorten gesteente en elke gesteentesoort bestaat op zijn beurt uit een groot aantal typen. Aan dit laatste is haast geen grens gebonden. Neem bijvoorbeeld graniet. Vrijwel iedereen heeft er wel eens van gehoord. Graniet is een hard gesteente dat onder zwerfstenen veel voorkomt. Stel dat iemand besluit om alleen granieten te verzamelen, weet dan dat zo’n verzameling nooit compleet zal worden, ook al verzamelt iemand zijn leven lang. Zelfs als je je beperkt tot zwerfstenen, dan nog is het onbegonnen werk. De variatie aan granieten is gewoon te groot. In zekere zin geldt dit voor de meeste gesteentesoorten.

Witte Filipstadgraniet - Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.). Jarenlang werd dit tot voor kort onbekende gesteente voor een 'witte rapakivi'gehouden. recentelijk vonden Henk en Ans Scheerboom uit Doorn in het Filipstadgebied in Zweden talrijke zwerfstenen van dit type. Hoewel de vaste rots nog steeds niet is gevonden, moet dit type Filipstadgraniet wel in dit granietgebied gezocht worden.

Witte porfiergraniet – Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.).

Viborgiet - Zwerfsteen van Emmerschans (Dr.). Viborgiet is de grootkorrelige variant van de Aandrapakivi. Ovoïden kunnen in Viborgiet doorsneden bereiken van ca. 20cm!

Viborgiet – Zwerfsteen van Emmerschans (Dr.).
Viborgiet is de grootkorrelige rapakivigraniet

Stockholmgraniet - Zwerfsteen van Sellingerbeetse (Gr.). Dit gidsgesteente is een voorbeeld van een klein- en gelijkkorrelige graniet, waarvan de afzonderlijke mineraalkorrels vrijwel even groot zijn.

Stockholmgraniet – Zwerfsteen van Sellingerbeetse (Gr.).
Een voorbeeld van een klein- en gelijkkorrelige graniet.

 

 

 

 

 

 

 

De enorme variatie onder gesteenten heeft te maken met twee dingen: de wijze hoe ze ontstaan en hun samenstelling. Om een beetje grip te hebben op de veelheid aan soorten en typen hanteert men wereldwijd een uniforme indeling, die ook in de zwerfsteengeologie toegepast wordt. We onderscheiden:

1) stollingsgesteenten, ook wel magmatische gesteenten genoemd of kortweg magmatieten.

2) sedimentaire gesteenten of afzettingsgesteenten. De meeste zwerfstenen uit deze groep zijn zgn. afbraakgesteenten, ontstaan uit verweringsproducten van andere gesteenten.

3) metamorfe gesteenten. Deze laatste groep omvat gesteenten die onder wisselende druk- en temperatuurverhoudingen, meestal op grote diepte in de aardkorst, uit beide andere groepen zijn ontstaan.

Porfierische biotietgraniet - Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.). Tabletvormige eerstelingen van kaliveldspaat liggen in een matrix van kleinere mineraalkorrels. De eerstelingen zijn cirkelvormig gerangschikt.

Porfierische biotietgraniet – Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.).
Graniet is een stollingsgesteente.

Gelaagde Dalazandsteen - Zwerfsteen van Exloo (Dr.). Zandsteen is een sedimentair- of afzettingsgesteente. het is ontstaan door verkitting van los zand. De evenwijdige lijnen geven de gelaagdheid van deze zandsteen aan.

Gelaagde zandsteen – Zwerfsteen van Exloo (Dr.).
Zandsteen is een sedimentair- of afzettingsgesteente.

Ogengneis - Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.). Gneis is een metamorf gesteente dat uit andere gesteenten ontstaat.

Ogengneis – Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.).
Gneis is een metamorf gesteente dat uit andere gesteenten ontstaat.

 

 

 

 

 

 

 

Stollingsgesteenten verdeelt men in:

1) dieptegesteenten, ook wel plutonieten genoemd

2) ganggesteenten*

3) vulkanieten

Hoornblendegabbro - Zwerfsteen van Nijbeets (Fr.). Gabbro's zijn donkere gesteenten met veel ijzerrijke mineralen als hoornblende en augiet. De plagioklaas is in tegenstelling tot in dioriet vrijwel altijd grijs (gewolkt).

Gabbro – Zwerfsteen van Nijbeets (Fr.).
Gabbro is een donker dieptegesteente met veel zwarte, ijzerrijke mineralen.

Olivijndiabaas - Zwerfsteen van Haddorf (Dld.). Ondanks hun geologisch zeer hoge ouderdom zien diabazen er vaak opvallend fris uit. In deze diabaas is nog geelgroene olivijn aanwezig.

Diabaas – Zwerfsteen van Haddorf (Dld.).
Diabaas is het ganggesteente van gabbro. In deze diabaas is nog geelgroene olivijn aanwezig.

Dichte basalt - Zwerfsteen van Haddorf (Dld.).; Basaltzwerfstenen verweren met een grijze verweringskorst. Van binnen zijn ze meest zwart of grijszwart van kleur. In de grondmassa 'zweven' een groot aantal kleine kristalletjes van olivijn (bruin) en augiet (zwart). Deze basaltzwerfstenen komen uit Zuid-Zweden

Dichte basalt – Zwerfsteen van Haddorf (Dld.).;
Basalt is het lavagesteente van gabbro.

 

 

 

 

 

 

 

 

* In de petrologie beschouwt men ganggesteenten niet langer als een aparte categorie. Men deelt ze in bij de dieptegesteenten. Het verschil tussen ganggesteenten en dieptegesteenten is soms zo gering, dat onderscheid niet mogelijk is. In de zwerfsteengeologie hanteert men bovenstaande driedeling nog wel. Dit komt omdat zwerfstenen per definitie losse objecten zijn, die ergens, ver van hun plaats van ontstaan, zijn terecht gekomen en als gevolg hiervan hun geologische context missen. Zwerfstenen van ganggesteenten worden daarom in de zwerfsteenkunde volgens andere criteria beoordeeld.

De variatie onder zwerfstenen is bijzonder groot. De keien vormen een afspiegeling van gesteentesoorten die in de vaste rotsbodem in Scandinavië voorkomen. Scandinavië maakt deel uit van een oeroud stuk aardkorst, dat het Baltisch schild wordt genoemd. Het Baltisch schild bestaat grotendeels uit gesteenten van Precambrische ouderdom. De meeste gesteenten ontstonden op zijn minst een miljard jaar geleden in opeenvolgende perioden van gebergtevorming en uit de verweringsproducten daarvan. De oudste gesteenten vinden we helemaal in het noorden, op het Kola-schiereiland in Rusland. Ze zijn bij benadering zo’n 3400 miljoen jaren oud. Uit dit noordelijke gebied kunnen wij bij ons in Noordwest-Europa geen zwerfstenen verwachten, reden waarom dit gedeelte van het Baltisch schild buiten beschouwing blijft.

Overzicht van het Baltisch schild

Overzicht van het Baltisch schild

Veel belangrijker, zo niet het belangrijkst, zijn gesteenten die gekoppeld zijn aan de Svecokarelische of Svecofennische gebergtevorming. Door een proces van continentale botsingen, zo’n 2000 – 1800 miljoen jaren geleden, ontstond in Zweden en Finland een imposant hooggebergte, dat wellicht te vergelijken was met het huidige Alpengebergte. In de honderden miljoenen jaren daarna viel dit gebergte ten prooi aan verwering en raakte hierdoor tot op zijn wortels afgesleten. De oeroude wortelgesteenten van dit gebergte liggen momenteel over grote delen van Finland en Zweden aan het oppervlak. Als wij ’s zomers met de auto de vakantie daar doorbrengen, hebben de meesten geen idee dat ze over rotsondergrond rijden van ruim 1800 miljoen jaar oud!

De rotsbodem in Zweden en Finland bestat uit oeroude gesteenten. Op de voorgrond ligt rode rapakivigraniet aan het oppervlak. Deze granietsoort is ca. 1650 miljoen jaar oud.

De rotsbodem in Zweden en Finland bestat uit oeroude gesteenten. Op de voorgrond ligt rode rapakivigraniet aan het oppervlak. Deze granietsoort is ca. 1650 miljoen jaar oud (foto: M. Bräunlich – Hamburg).

Metamorfe gesteenten bij Rognstranda in Zuid-Noorwegen.

Metamorfe gesteenten bij Rognstranda in Zuid-Noorwegen.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

In het Pleistoceen heeft gletsjerijs deze oeroude rotsbodem in opeenvolgende ijstijden nog verder afgebroken. Hierbij zijn wellicht (enige tientallen?) meters verdwenen. De brokstukken werden in het landijs afgeslepen en afgerond en zijn vaak vele honderden kilometers verderop weer afgezet. Veel van deze meegevoerde stenen zijn bij ons in Midden- en Noord-Nederland te vinden. Ze stammen uit de voorlaatste Saale-ijstijd, toen het Scandinavische landijs gedurende enige duizenden jaren half Nederland bedekte. Vandaar ook dat we van ‘zwerfstenen’ spreken. Ze komen van ver en hebben letterlijk gezworven.

In groeves, bij graafwerkzaamheden en op akkers komen bij tijd en wijle veel zwerfstenen te voorschijn. Ze verschillen niet alleen in grootte, de meeste stenen verschillen ook in andere opzichten van elkaar. Een aantal zwerfstenen zijn te herkennen als zogenaamde gidsgesteenten. Hiervan heeft men de herkomst in Scandinavië teruggevonden. De overgrote meerderheid bestaat uit min of meer anonieme gesteenten, vaak met een heel verschillend uiterlijk en samenstelling. Ondanks dat het geen gidsgesteenten zijn, zijn deze zwerfstenen de moeite waard om opgeraapt en bekeken te worden. Onder deze groep zijn namelijk verreweg de meeste gesteentesoorten vertegenwoordigd. Deze gesteenten leren ons veel over processen die (nog steeds) in en op de aardkorst werkzaam zijn.

Zwerfstenen in een zandgroeve bij Vastorf bij Lüneburg (Dld.).

Zwerfstenen in een zandgroeve bij Vastorf bij Lüneburg (Dld.).

De rijkdom aan zwerfstenen is bijzonder groot. Al jaren achtereen werpen boeren de stenen bij het oogsten op hopen langs de akkers. de hoeveelheid is echter zo groot dat het haast onbegonnen werk lijkt.

De rijkdom aan zwerfstenen is op sommige plaatsen bijzonder groot. Al jaren achtereen werpen boeren de stenen bij het oogsten op hopen langs de akkers.

 

 

 

 

 

 

 

 

Door middel van foto’s en een korte beschrijving zullen de meeste gesteentesoorten die onder zwerfstenen voorkomen hier worden afgebeeld. Het overzicht is echter niet compleet en zal dat ook niet worden. Van enkele gesteentesoorten worden meerdere foto’s geplaatst. Granieten, gneizen en zandstenen zijn als zwerfsteen zo talrijk en gevarieerd, dat deze gesteenten met slechts één fotovoorbeeld tekort zou worden gedaan. Gidsgesteenten worden niet opgenomen, tenzij de naam dezelfde is als het gesteente.

De afgebeelde gesteenten zijn gerangschikt volgens de gebruikelijke indeling.

We beginnen dus met de stollingsgesteenten. Zwerfstenen uit deze categorie zijn ooit door afkoeling en kristallisatie ontstaan uit magma (onderaards) of lava (aan het aardoppervlak).

 

Klik voor afbeeldingen op een van onderstaande links

 

Stollingsgesteenten

Dieptegesteenten (plutonieten)

Zure ganggesteenten

Basische ganggesteenten

Zure vulkanieten (uitvloeiingsgesteenten)

Basische vulkanieten

 

Sedimentaire gesteenten

Conglomeraten

Zandstenen

Kalkstenen

 

Metamorfe gesteenten

Schisten en amfibolieten

Gneizen, helleflinten en leptieten

Migmatieten

Overige metamorfieten

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s