Rapakivi’s

Rapakivi? Op het eerste gezicht een vreemde naam voor een zwerfkei, maar tweemaal uitgesproken en je vergeet de naam niet meer. ‘Rapakivi’ is Fins voor ‘kruimelige steen’. Sommige zwerfsteenrapakivi’s hebben namelijk de neiging om bij verwering uiteen te vallen. Heel vreemd, want andere granieten doen dat niet.

Rapakivi’s zijn als zwerfsteen heel gewoon. Vooral in Oost-Drenthe worden ze veel gevonden, zoveel zelfs dat je van huismussen onder de zwerfstenen kunt spreken. Maar wat is zo bijzonder aan rapakivi’s? In de eerste plaats hun talrijkheid in het Hondsruggebied. Je struikelt er bij wijze van spreken over. Bovendien komen rapakivi’s in het Hondsruggebied in een sortering voor, die nergens in Nederland en Duitsland geëvenaard wordt, op één uitzondering na. Zuidoostelijk van de Duitse stad Lüneburg, in het Wendland, komt een vrijwel identiek gezelschap rapakivi’s voor. In de tweede plaats komen rapakivi’s van ver. Die in Drenthe zijn hoofdzakelijk afkomstig uit Zuidwest-Finland. Op het laatst van de voorlaatste ijstijd, zo’n 140.000 jaar geleden, zijn de keien samen met een menigte andere stenen op de Hondsrug door het smeltende ijs achtergelaten.

 

Alandrapakivi - Zwerfsteen van Gieten (Dr.) Sommige rapakivigranieten hebben de neiging bij verwering snel uiteen te vallen

Alandrapakivi – Zwerfsteen van Gieten (Dr.).
Sommige rapakivigranieten hebben de neiging door verwering snel uiteen te vallen

 

Wat rapakivi’s ook kenmerkt, ze zijn veelal roodachtig van kleur en allemaal granietisch van samenstelling. Bovendien bevatten ze in verhouding tot andere granieten betrekkelijk veel zeldzame metalen, weliswaar in minieme hoeveelheden, maar toch. Ook zijn rapakivigranieten magnetisch. Een klein magneetje blijft aan een Alandrapakivi kleven en dat is een bijzonderheid in de wereld van granieten.

De meeste van onze rapakivizwervelingen zijn afkomstig van Åland, een eilandengroep in het uiterste zuidwesten van Finland. Åland is een archipel van duizenden eilanden en eilandjes in de Oostzee tussen Finland en Zweden, op de drempel naar de Botnische Golf. 

Rapakivigesteenten komen overigens niet uitsluitend op Åland voor. Verspreid in Noord- en Midden-Zweden en op het Finse vasteland vormen rapakivigesteenten een aantal grote en kleine voorkomens. Deze massieven liggen als ‘eilanden’ te midden van veel oudere gesteenten. Deze laatste vormen het zgn. grondgebergte in grote delen in Scandinavië. De gesteenten ontstonden ca. 2000-1800 miljoen jaar geleden tijdens een grote gebergtevorming. Van dat hooggebergte itegenwoordig niets meer over. Wat er nog van rest zijn de wortels, die over grote delen van Finland en Zweden aan het oppervlak liggen. De rapakivigranieten zijn zo’n 150-200 miljoen jaren jonger.

Rapakivi's komen voor in een aantal kleine en grotere massieven, die als eilanden te midden van veel oudere gesteenten liggen.

Rapakivi’s komen voor in een aantal kleine en grotere massieven, die als eilanden te midden van veel oudere gesteenten liggen.

 

Wat bij veel rapakivi’s, naast hun roodachtige tint, vooral opvalt, is de aanwezigheid van witte ringen op het verweerde zwerfsteenoppervlak. Vooral bij de Ålandrapakivi is dit goed te zien. De stenen zijn daaraan al van een afstand herkenbaar. Vooral als de zwerfstenen enigszins verweerd uit de grond komen, zijn de witte ringen van plagioklaas duidelijk zichtbaar. Ruimtelijk gezien vormen de ringen een dunne schil om de ronde roodachtige kaliveldspaten. 

Dat Ålandrapakivi bij ons als zwerfsteen zo algemeen is, is op zich niet vreemd als we zien, dat dit gesteente ook in het herkomstgebied op Åland het belangrijkste gesteentetype is. Verder is de enorme variatie onder Ålandrapakivi’s opvallend te noemen. Het vinden van twee identieke zwerfsteentypen is vrijwel onmogelijk. Naast kleurverschillen is ook het aantal geringde veldspaten erg variabel, waarbij ook de grootte van de ringen sterk kunnen verschillen. Gemiddeld zijn ze 1 tot 1,5cm igroot.

Naast de gewone Ålandrapakivi zijn nog tal van andere rapakivi-typen bekend. Deze varianten zijn ook als zwerfsteen niet moeilijk te vinden. Om ze te leren kennen is het belangrijk om aanvankelijk alleen op een paar hoofdtypen te letten. De andere varianten en overgangen leer je van daaruit vanzelf kennen.

In Scandinavië onderscheidt men vier herkomstgebieden waar onze zwerfstenen vandaan kunnen komen. De meeste rapakivigranieten komen uit het Alandgebied (rode stip), herkomstgebied 1

In Scandinavië onderscheidt men vier herkomstgebieden, waar onze zwerfstenen vandaan kunnen komen. De meeste rapakivigranieten komen uit het Alandgebied (rode stip), herkomstgebied 1

 

Rapakivi’s uit verweerde keileem zijn het mooist en ook het duidelijkst. De stenen hebben hun kleur behouden en door de witverwerende plagioklaas is de rapakivistructuur bijzonder duidelijk. 

Heel anders is het met de zwerfstenen die op de akkers te vinden zijn. De rapakivi’s daar zijn door humuszuren uitgeloogd en doorgaans sterk verweerd. De keien bezitten een ruw, poreus oppervlak met putten waar de plagioklaas door oplossing uit is verdwenen. Akkerstenen zijn vaak onaantrekkelijk en vuil en zijn onder de kraan bijna niet schoon te krijgen. Buiten op de akkers spoelen de keien door de regen na lange tijd enigszins schoon, maar ook dan zijn het geen schoonheden. Van een typische ringenstructuur is bij deze sterk verweerde stenen soms weinig te bespeuren of het moet zijn dat de ringen opgevuld zijn met vuil en zich daardoor aan het zwerfsteenoppervlak aftekenen.

De foto’s hieronder geven een indruk van de variatierijkdom onder de rapakivi’s. Op de andere pagina’s op deze site vindt U nog veel meer foto’s van deze bijzondere gesteentegroep.

Alandrapakivi - Zwerfsteen van Borger (Dr.)

Alandrapakivi – Zwerfsteen van Borger (Dr.).

Alandrapakivi - Zwerfsteen van Gieten (Dr.)

Alandrapakivi – Zwerfsteen van Gieten (Dr.).

Alandrapakivi - Zwerfsteen van Emmerschans (Dr.)

Alandrapakivi – Zwerfsteen van Emmerschans (Dr.).

Alandrapakivi, vers breukvlak - zwerfsteen van Groningen

Alandrapakivi, vers breukvlak – Zwerfsteen van Groningen.

Alandgraniet - Zwerfsteen van Borger (Dr.)

Alandgraniet – Zwerfsteen van Borger (Dr.).

Alandgranofier - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.)

Alandgranofier – Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.).

Alandgranietporfier - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.)

Alandgranietporfier – Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.).

Alandgranietporfier, type Hammarudda - Zwerfsteen van Stendorf (Dld.)

Alandgranietporfier, type Hammarudda – Zwerfsteen van Stendorf (Dld.).

Alandkwartsporfier - Zwerfsteen van Gieten (Dr.)

Alandkwartsporfier – Zwerfsteen van Gieten (Dr.).

Prickgraniet - Zwerfsteen van Gieten (Dr.)

Prickgraniet – Zwerfsteen van Gieten (Dr.).

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s