Toeval in de zwerfsteenwereld

 

Toeval bestaat of bestaat niet, daar wordt wisselend over gedacht. Sinds afgelopen vrijdag weet ik dat toeval echt bestaat. Wat is het geval?

In januari en februari gaf ik in het Hunebedcentrum in Borger een zwerfsteencursus voor beginners. Voor mensen dus, die wel interesse hebben voor het fenomeen zwerfkei, maar die hun belangstelling (nog|) niet hebben omgezet in een liefhebberij.

Door middel van ‘een praatje en een plaatje’, zoals ik dat noem, neem ik de cursisten mee in de boeiende wereld van zwerfstenen. Wat zijn zwerfstenen, waar komen ze vandaan, hoe zijn ze hier verzeild geraakt en vooral, hoe oud die keien wel niet zijn. Na de gebruikelijke pauze gaan we daadwerkelijk met zwerfstenen aan de slag. Men zit aan tafels, waarop een tableau is geplaatst met daarop een bergje kleine stenen.

Nog steeds zijn op sommige akkers in het Hondsruggebied veel zwerfkeien te zien. Met vroeger vergeleken is dit echter een flauwe afspiegeling

Zwerfstenen op een akker op het Hoge Veld bij Norg. Nog steeds zijn op sommige akkers in het Hondsruggebied veel zwerfkeien te zien. Vergeleken met vroeger betekenen de aantallen weinig meer.

 

Rijp en groen ligt door elkaar, maar het zijn allemaal zwerfstenen die in de bodem van Drenthe voorkomen. De bedoeling van deze praktijksessies is dat men in onderling overleg probeert de opdrachten tot een goed einde te brengen. De ene keer moet men granieten en gneizen uit de hoop vissen of zandstenen, een andere opdracht gaat over zwerfstenen van vulkanische oorsprong. Zitten die er ook tussen? En wat zijn bijvoorbeeld porfieren? En waarin verschillen die van granieten? Wat zijn eerstelingen? Dat soort vragen.

In de acht bijeenkomsten worden de belangrijkste gesteentegroepen behandeld. En omdat iedere steen of gesteentegroep een verhaal in zich draagt, is het belangrijk om die zo nu en dan ook te vertellen. Kortom, het herkennen van zwerfstenen staat voorop, maar de geologisch context van gesteenten als graniet, gneis, basalt en kalksteen zijn interessant genoeg om nu en dan nader toe te lichten.

Zwerfstenen vind je buiten in zandverstuivingen, in groeves, maar ook nog steeds langs akkers. Vuurstenen en dichte zandstenen, die van akkers afkomstig zijn, zijn nog makkelijk schoon te maken, maar korrelige, poreuze gesteenten als graniet, gneis en gabbro zijn vuil als je ze opraapt, maar blijven dat jammer genoeg ook, ondanks hevig borstelen onder de kraan. Vaak wil een aanvullende nacht in bleekwater met biotex wel helpen om de keien nog schoner te krijgen. Toch blijven akkerzwerfstenen voor beginnende stenenliefhebbers moeilijke gevallen. Ze zijn vaak niet erg aantrekkelijk, sowieso niet als je van de akker opraapt. Hoe herken je daartussen bepaalde steensoorten en helemaal de felbegeerde gidsgesteenten?

Alandrapakivi - Zwerfsteen van het Hoge veld bij Norg. Stenen die duizenden jaren in doorlatend zand liggen, verweren. Sommige mineralen lossen door bodemzuren op, andere verkleuren. Vooral zwerfstenen op en langs akkers zijn vaak sterk verweerd.

Alandrapakivi – Zwerfsteen van het Hoge veld bij Norg (Dr.).
Stenen die duizenden jaren in doorlatend zand liggen, verweren sterk. Sommige mineralen lossen op door bodemzuren,  andere verkleuren. Vooral zwerfstenen op en langs akkers zijn in Drenthe vaak sterk verweerd.

 

Om ook die minder aantrekkelijke zwerfstenen bij de praktijkoefeningen te betrekken, had ik het plan opgevat om daarvan een aantal te verzamelen. Bij de praktijkoefeningen leert men zo het verschil kennen tussen verweerde en een niet verweerde exemplaren van dezelfde soort.

Akkerstenen zijn gelukkig niet overal verdwenen, maar het worden er elk jaar minder. Op het Hoge Veld tussen Bunne en Norg zag ik op een grote kale akker vrij veel zwerfkeien liggen. Ook langs de randen had de boer bij de afgelopen oogst op verschillende plaatsen kleine en grote zwerfkeien gestort. Door het weer van de afgelopen winter waren de keien redelijk schoon geregend, waardoor het verzamelen niet veel moeite kostte.

Door de regen van de afgelopen maanden zijn de keien op de akker, aan de bovenzijde althans, redelijk schoon gewassen. De meeste keien zijn rapakivi's en gneizen.

Door de regen van de afgelopen maanden zijn de keien op de akker, aan de bovenzijde althans, redelijk schoon gewassen. De meeste keien zijn rapakivi’s, gneizen en zandstenen.

Boeren storten bij het oogsten van hun gewassen opgerooide zwerfkeien vaak op hopen langs de akkerranden.

Boeren storten bij het oogsten van hun gewassen opgerooide zwerfkeien vaak op hopen langs de akkerranden.

Finse granietporfier - Hoge Veld, Norg. Op de akkers op het Hoge Veld komen zeer veel rapakivigesteenten voor.

Finse granietporfier – Hoge Veld, Norg (Dr.).
Op de akkers op het Hoge Veld komen zeer veel rapakivigesteenten voor.

 

Het Hoge Veld is een vlakke bult in het landschap. Het gebied is onderdeel van de Zeijenrug (Hondsruggebied) in Oost-Drenthe en steekt enigszins koepelvormig boven de omgeving uit. De zwerfstenen in het Hondsruggebied zijn anders van samenstelling dan die in westelijk Drenthe. Op het Hoge Veld zijn vooral veel granieten, gneizen en zandstenen te vinden, samen met heel veel roodachtige rapakivi´s. Rapakivi´s zijn granietachtige zwerfstenen, die afkomstig zijn uit het noorden van de Oostzee en Zuidwest-Finland. De bodem van het Hondsruggebied in Oost-Drenth, en daar hoort het Hoge Veld ook toe, heeft  patent op deze zwerfsteenfamilie. Op de zandruggen zijn ze in een grote verscheidenheid te vinden.

Tussen al die stenen komen zo nu en dan ook soorten voor, die zeldzaam zijn of het betreffen stenen die nog maar kortgeleden ontdekt zijn. Van een flink aantal zwerfstenen kennen we de herkomst in Scandinavië. Die noemen we gidsgesteenten. Zo´n kei leidt je a.h.w. naar het brongebied in Zweden of Finland.

De rode stippen op de kaart geven het brongebied van de Sorselegranieten aan.

De rode stippen op de kaart geven het herkomstgebied aan van de Sorselegraniet.

 

Het is nog maar enkele jaren geleden dat zwerfsteenliefhebbers uit het verre Zweeds Lapland, in de buurt van de plaats Sorsele, uit rivierbeddingen stenen hebben meegenomen, die interessant genoeg waren om ze nader te bestuderen. Deze Sorselegranieten bleken voldoende kenmerken te bezitten om een goed gidsgesteente te kunnen zijn. Alleen, zwerfstenen ervan waren in het Hondsruggebied nog niet eerder gevonden. Maar ook hier geldt het spreekwoord, als één schaap over de dam is, volgen er meer. Zwerfstenen van Sorselegraniet zijn inmiddels op verschillende plaatsen gevonden, met de Hondsrug voorop. Van de overige ruggen in het Hondsruggebied waren ze nog niet bekend, maar meestal is dat een kwestie van tijd.

Sorselegraniet, gepolijste rolsteen uit de Skelefteälven bij Sorsele, in Noord-Zweden

Sorselegraniet, gepolijste rolsteen uit de Skelefteälven bij Sorsele, in Noord-Zweden.

Sorselegraniet, roserood type - Zwerfsteen van Valthe (Dr.)

Sorselegraniet, oranjerood type – Zwerfsteen van Valthe (Dr.).

Sorselegraniet, grijs type - Zwerfsteen van Exloo (Dr.)

Sorselegraniet, grijs type – Zwerfsteen van Exloo (Dr.).

 

Afgelopen vrijdag vond ik op een akker op het Hoge Veld een zwerfkei die mij aan Sorselegraniet deed denken, maar van een type, die behoorlijk van het ‘standaardmodel’ afweek. Ik besloot de steen mee te nemen voor nader onderzoek.

Thuis gekomen bracht ik de meegenomen keien eerst naar de berging om ze op een later moment schoon te borstelen. Even later zat ik achter de computer mijn mailbox te controleren. Een van de mails was een bericht van Henk Scheerboom uit Doorn, die een paar jaren terug in Noord-Zweden Sorselegranieten had verzameld en gefotografeerd. Aangezien ik op de Hondsrug inmiddels een flink aantal van die granieten had verzameld, stuurde hij mij in die mail een tweetal foto´s van Sorseleporfieren. Die heb je namelijk ook. Op de foto´s waren stenen te zien, die uit een rivierbedding kwamen; mooi afgerond en nat, dus goed duidelijk. Toen ik de foto´s wat beter bekeek, kreeg ik een kleine schok. Was dat niet het type Sorselegraniet dat ik nog geen uur eerder op het Hoge Veld had opgeraapt?

Sorsele granietporfier - Zwerfsteen van het Hoge Veld, bij Norg De steen heeft een duidelijke porfierische structuur met relatief veel rondachtige veldspaateerstelingen. De grondmassa is fijnkorrelig en bestaat uit een mengsel van kaliveldspaat, plagioklaas, kwarts en donkere mineralen.

Sorsele granietporfier – Zwerfsteen van het Hoge Veld, bij Norg (Dr.).
De steen heeft een duidelijke porfierische structuur met relatief veel rondachtige veldspaateerstelingen. De grondmassa is fijnkorrelig en bestaat uit een mengsel van kaliveldspaat, plagioklaas, kwarts en donkere mineralen.

 

Naar beneden gerend en de kei nog eens goed bekeken. Warempel, hoewel nog redelijk vuil, zag ik met de loep toch zoveel dat het vermoeden van een Sorsele granietporfier bewaarheid werd. Anders gezegd, ik had geen Sorselegraniet, maar een Sorsele granietporfier gevonden. De steen is bruiner dan die op de foto´s, maar sinds we weten dat de kleurvariatie onder Sorselegranieten onwijs groot is, is deze kleurafwijking niet vreemd.

Sorsele granietporfier - Zwerfsteen van het Hoge Veld, Norg. De grondmassa bestaat uit een fijnkorrelig mengsel van voornamelijk kaliveldspaat en kwarts. deze mineralen zijn op een innige wijze met elkaar vergroeid. Opvallend is ook dat de grotere veldspaateerstelingen veelal omgeven zijn door een smalle rand van zeer fijne kwarts-veldspaatvergroeiingen.

Sorsele granietporfier – Zwerfsteen van het Hoge Veld, Norg (Dr.).
De grondmassa bestaat uit een fijnkorrelig mengsel van voornamelijk kaliveldspaat en kwarts. Deze mineralen zijn op een innige wijze met elkaar vergroeid. Opvallend is ook dat de grotere veldspaateerstelingen soms omgeven zijn door een smalle zoom, met zeer fijne kwarts-veldspaatvergroeiingen.

 

Bij zo’n gebeurtenis als dit vraag je je af, is dit toeval is of zijn hier hogere machten aan het werk? Ik hou het maar op toeval. Uit die andere wereld krijg je toch geen antwoord.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s