Een bijzondere graniet in de ijstijdexpositie in Borger

In de gang naar de ijstijdexpositie in het Hunebedcentrum in Borger is hij bijna niet te missen. Opzij van de grote vitrine ligt op de grond een ietwat bovenmaatse zwerfkei. Het merkwaardige uiterlijk van de zalmkleurige steen valt onmiddellijk op. Vergeleken met veel andere zwerfkeien, valt hij uit de toon.

In de steen zijn onregelmatige verlopende strepen en banen te zien van grove en zeer fijne graniet. De grove gedeelten zijn pegmatiet, de fijnkorrelige zijn van apliet. De steen is met grote waarschijnlijkheid een Lemlandgraniet, die in de voorlaatste ijstijd door het gletsjerijs van de Alandeilanden in Zuidwest-Finland naar Drenthe is vervoerd. Lemlandgraniet is een gidsgesteente, een zwerfsteentype waarvan de herkomst bekend is. Maar deze ‘Lemland’ is wel heel bijzonder. De kei is gevonden bij graafwerkzaamheden in de omgeving van Grollo.

Lemlandgrasniet vormt een klein voorkomen in het zuidwesten van het hoofdeiland op Aland in Zuidwest-Finland. De rode stippen geven de locatie aan.

Lemlandgraniet vormt een klein voorkomen in het zuidwesten van het hoofdeiland op Aland in Zuidwest-Finland. De rode stippen geven de locatie aan.

 

Lemlandgraniet met apliet en pegmatiet - Zwerfsteen van Grollo (Dr.)

Pegmatiet en apliet zijn bijzondere gesteenten. Ze ontstaan op een andere manier dan normale granieten en bezitten ook een iets andere samenstelling. Zowel pegmatiet als apliet bestaan voornamelijk uit kaliveldspaat en kwarts. Glimmer in de vorm van zwarte biotiet of zilverwitte muscoviet komt in pegmatiet weliswaar geregeld voor, maar in apliet niet of nauwelijks. Is in pegmatiet glimmer aanwezig, dan is dat óf zwarte biotiet óf muscoviet. In een heel enkel geval is in pegmatiet paarsrose lepidoliet aanwezig. Dit is een lithiumglimmer. Dit heeft te maken met de ontstaanswijze van pegmatieten.

Veldspaatkristallen kunnen in pegmatiet vele meters groot zijn, al worden die waarden maar zelden gehaald. Apliet daarentegen is veel fijnkorreliger, de bestanddelen zijn vaak niet groter dan een millimeter of nog minder. Naast kaliveldspaat komt met name in pegmatiet ook regelmatig plagioklaas voor. Soms is het weinig, in andere gevallen tamelijk veel. Plagioklaas verschilt van kaliveldspaat door zijn lichtere tint. Plagioklaas verweert sneller dan kaliveldspaat en kleurt aan de buitenkant van zwerfstenen voornamelijk wit.

Op de foto is goed te zien hoe grillig de afwisseling van de fijnkorrelige aplietbanden verloopt met de grover gekorrelde partijen pegmatiet en graniet. Rechtsonderaan is een gedeelte te zien dat als normale Lemlandgraniet is ontwikkeld. Hierin is veel witte plagioklaas aanwezig.

Op de foto is goed te zien hoe grillig de afwisseling van de fijnkorrelige apliet verloopt met de grover gekorrelde partijen pegmatiet en graniet. Rechts onderaan is een gedeelte te zien dat als normale Lemlandgraniet is ontwikkeld. Hierin is veel witte plagioklaas aanwezig.

Het bijzondere aan de zwerfkei van Grollo is dat de pegmatiet- en aplietgedeelten elkaar zeer intensief en onregelmatig afwisselen. De pegmatietische delen in de steen vormen vegen, strepen en kleine pockets. De korreling en korrelgrootte daarvan is zeer onregelmatig. Grove tot zeer grove partijen wisselen af met kleinkorreliger delen. Ook de verdeling van de witverweerde plagioklaas is niet gelijkmatig.

Lemlandpegmatiet met aplietbanden - Grollo

Een gedeelte van de steen is ontwikkeld als een onduidelijk gekorrelde plagioklaasrijke graniet. De overgang naar het deel met de apliet en pegmatietbandjes is ontwikkeld als schriftgraniet.

Een deel van de steen is ontwikkeld als een onduidelijk gekorrelde, plagioklaasrijke graniet (bovenaan). De overgang naar het gedeelte met de apliet en de pegmatiet is ontwikkeld als een ietwat warrige schriftgraniet.

Een deel van de kei is als een onduidelijk gekorrelde graniet ontwikkeld met in verhouding veel plagioklaas. Het contact ervan met de pegmatiet en de apliet bestaat uit een randzone bestaande uit onregelmatige schriftgranietische vergroeiingen van kwarts en veldspaat.

De aplietische delen in de steen zijn qua korreling tamelijk gelijkmatig ontwikkeld. De apliet vormt smalle en bredere partijen en banen, die meest onregelmatig golvend, maar wel min of meer parallel aan elkaar verlopen. Ze zijn door smalle granietische en pegmatietische strepen en vegen van elkaar gescheiden. Hierdoor ontstaat een beeld van een licht zalmkleurige steen met een sterk gevlekt/gewolkt, onregelmatig gegolfd uiterlijk. De pegmatietische gedeelten zijn in de minderheid, ze vormen grofkorrelige, zalm-oranje gekleurde vegen, strepen en vlekken tussen en opzij van de fijnkorrelige apliet.

De apliet vormt de lichtkleurige delen in de steen. De bestanddelen zijn kaliveldspaat en kwarts in de vorm van zeer kleine korreltjes.

De apliet vormt de lichtkleurige delen in de steen. De bestanddelen zijn kaliveldspaat en kwarts in de vorm van zeer kleine korreltjes. De pegmatietische gedeelten zijn duidelijk grofkorreliger.

Lemlandgraniet

Nader onderzoek aan de kei maakt duidelijk dat het zeer waarschijnlijk om een variëteit van de Lemlandgraniet gaat. Lemlandgranieten zijn meest bruinrode tot zalmkleurig bruine granieten met een porfierische structuur. De kaliveldspaten vormen dikwijls fraaie, lichtbruine tot vleeskleurige tabletten van enige centimeters groot. Daarnaast komen kaliveldspaten voor die kleiner en meer gedrongen hoekig van vorm zijn. Niet zelden zijn de veldspaattabletten enigszins parallel aan elkaar gerangschikt.

Lemlandgraniet in het zuidwesten van Aland in Finland wordt begeleid door talrijke smalle en brede gangen met pegmatiet. De gangen doorkruisen het nevengesteente.

Lemlandgraniet in het zuidwesten van Aland in Finland wordt begeleid door talrijke smalle en brede gangen met pegmatiet. De gangen doorkruisen het nevengesteente.

 

Lemlandpegmatiet met kleurige kaliveldspaat en witte plagioklaas in een omgeving met veel kwarts.

Lemlandpegmatiet met kleurige kaliveldspaat en witte plagioklaas in een omgeving met veel kwarts.

Naast de vele kaliveldspaat, die de steen zijn kleur verleent, is ook vrij veel plagioklaas aanwezig. De plagioklaas is sterk verweerd en vormt duidelijk begrensde witte vlekjes in de steen. In sommige Lemlandgranieten is de plagioklaas roodachtig tot donker roodbruin van kleur. Deze roodachtige plagioklaaskleur is ongewoon. Hoewel rode plagioklaas ook bekend is uit sommige rapakivigranieten, vooral die uit het Kökargebied, zuidoostelijk van Aland, wordt Lemlandgraniet niet beschouwd als een rapakivigraniet.

Lemlandgraniet - Zwerfsteen van Groningen. Dit gidsgesteente uit het zuidwesten van Aland in Finland wordt geregeld als zwerfsdteen op de Hondrug gevonden.

Lemlandgraniet – Zwerfsteen van Groningen.
Dit gidsgesteente uit het zuidwesten van Aland in Finland is op de Hondsrug als zwerfsteen niet bijzonder zeldzaam.

De tot dusver in het Hondsruggebied gevonden Lemlandgranieten missen meestal de rode plagioklaas. De plagioklaas in deze zwerfstenen is wit of groenachtig wit van kleur. Ook op het breukvlak is de plagioklaas niet rood, eerder troebel groenachtig wit. In het moedergesteente in Lemland op Aland zijn deze kleurverschillen ook vastgesteld en bemonsterd.

Lemlandgraniet, detail - zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.). De ksaliveldspaat vormt lichtbruine, vleeskleurige tabletten. De plagioklaas is geelwit van kleur. Grijze kwarts is rijkelijk aanwezig.

Lemlandgraniet, detail – Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.).
De kaliveldspaat vormt licht bruinoranje tot vleeskleurige tabletten. De plagioklaas is wit, grijs of groenwit van kleur. Grijze of rookkleurige kwarts is rijkelijk aanwezig.

Lemlandgranieten zijn op verschillende eilanden in het zuidwesten van Aland ontsloten. Opvallend is de plaatselijke aanwezigheid van pegmatiet. Het zeer grofkorrelige pegmatietgesteente is meest diep zalmoranje van kleur en vormt onregelmatig verlopende, smalle of brede gangen in de eigenlijke graniet en de omringende gneis. Bijzonder is dat vergelijkbare aplietgangen, zoals in de steen van Grollo, in het vaste gesteente op Aland (nog) niet zijn ontdekt. De reden daarvoor is wellicht dat een belangrijk deel van het granietvoorkomen op Aland bedekt wordt door het water van de Oostzee en dus niet bestudeerd of bemonsterd kan worden.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s