Orde op zaken

 

Sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw zijn geologen en vooral petrologen (= gesteentedeskundigen) bezig om orde te scheppen in de wirwar van gesteentenamen, soorten, typen en de indeling van gesteenten. Oude, nauwelijks nog gebruikte namen zijn in ere hersteld, terwijl nieuwere gesteentenamen verdwenen.

Dit was nodig omdat men in het verleden voor gesteenten namen had bedacht, die betrekking hadden op een plaats of stad in de buurt of op de landstreek waar het betreffende gesteente voorkwam. Ook persoonsnamen werden vaak gebruikt om gesteenten te benoemen. Het gevolg was dat het voor kwam dat min of meer identieke gesteentesoorten onder verschillende namen beschreven werden.

Oslo-essexiet - Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.). Dit gabbrogesteenten is afkomstiv uit het Oslo-gebied in Zuid-Noorwegen. Jarenlang werd het gesteente essexiet genoemd, naar een vergelijkbaar gesteente in Essex County, Massachusetts in de USA. het gestente daar is een nefelienhoudende gabbro die naast veel plagioklaas ook een percentage kaliveldspaat bevat. De 'essexiet'uit het Oslogebied is weliswaar een gabbro maar mist nefelien en kaliveldspaat. Het gesteente is een echte gabbro, dat door zwerfsteenliefhebbers 'Oslo-essexiet' genoemd wordt.

Oslo-essexiet – Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.).
Dit gabbro-gesteente is afkomstig uit het Oslo-gebied in Zuid-Noorwegen. Jarenlang werd het gesteente essexiet genoemd, naar een vergelijkbaar gesteente in Essex County, Massachusetts in de USA. Het gesteente daar is echter een nefelienhoudende gabbro, die naast veel plagioklaas ook een percentage kaliveldspaat bevat. De ‘essexiet’ uit het Oslogebied is weliswaar een gabbro, maar mist nefelien en kaliveldspaat. Door zwerfsteenliefhebbers wordt dit type gabbro ‘Oslo-essexiet’ genoemd.

Tönsbergiet - Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.). Tönsbergiet is een syeniet uit het Zuidnoorse Oslogebied. Het is door door Noorse onderzoekers zo genoemd naar het voorkomen in de omgeving van de plaats Tönsberg. Het gesteente is echter een larvikiet die zijn afwijkende kleur te danken heeft aan de omzetting van de veldspaat.

Tönsbergiet – Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.).
Tönsbergiet is een syeniet uit het Zuidnoorse Oslogebied. Het is door Noorse onderzoekers genoemd naar het voorkomen in en rond de plaats Tönsberg. Het gesteente is een larvikiet die zijn afwijkende kleur te danken heeft aan de omzetting van de veldspaat.

 

De naamsverwarring werd en wordt nog versterkt door de namen die men de natuursteenhandel voor steensoorten bedacht heeft. Wat men daar van gesteentenamen bakt, tart elk voorstellingsvermogen. Vrijwel geen enkele naam uit die handelswereld doet recht aan hoe het gesteente werkelijk zou moeten heten.

Behalve aan de naamgeving heeft men ook gesleuteld aan de indeling van gesteentegroepen. Tussen dieptegesteenten en vulkanieten bestaat een groep overgangsgesteenten, die men ganggesteenten noemt. In de geologie beschouwt men ganggesteenten echter niet langer als een aparte groep. Men deelt ze in òf bij de dieptegesteenten òf bij de vulkanieten.

Viborgiet - Ylämaa, Zuid-Finland. Dit grootkorrelige rapakivigersteente wordt in groeven bij Kotka en Ylämaa in Zuid-Finland geëxploiteerd. 'Baltic brown' is een fancy naam die in de natuursteenhandel gebruikt wordt.

Viborgiet – Ylämaa, Zuid-Finland.
Dit grootkorrelige rapakivigesteente wordt in groeven bij Kotka en Ylämaa in Zuid-Finland geëxploiteerd. ‘Baltic brown’ is een fancy naam die in de natuursteenhandel voor dit rapakivigesteente gebruikt wordt.

 

Waarom doet men dit eigenlijk?

Ganggesteenten ontstaan in spleten en scheuren in de aardkorst. Vaak zijn dat toevoerspleten van magma in vulkaanlichamen. Ook kan magma op een veel dieper niveau in de aardkorst in breuken of spleten in de bovenliggende aardkorst ingeperst worden. Verder kan magma onder hoge druk zich tussen bestaande aardlagen nestelen en deze koepelvormig omhoog drukken. Doordat magma in spleten betrekkelijk snel afkoelt, ontstaan gesteenten die enerzijds op uitvloeiingsgesteenten lijken, maar soms, als de scheurvulling grote afmetingen bereikt, niet van dieptegesteenten te onderscheiden zijn.

Blokdiagram van stollingsgesteenten in de aardkorst. A = magmahaard dat bij kristallisatie een dieptegesteente als graniet vormt. ; B = gang. Hierin ontstaan ganggeesteenten. Een gang is geen pijpvormig lichaam, maar een gesteentespleet die met magma gevuld is, waaruit een ganggestente ontstaat; C = laccoliet, een hoedvormig intrusielichaam van magma. de afkoeling in een laccoliet verloopt zo langzaam dat gesteenten worden gevormd die het karakter hebben van dieptegesteenten.; D = pegmatietlichaam; E = intrusieplaat (sillo) waarbij magma horizontaal tussen gesteentelagen wordt ingeperst; F = stratovulkaan.

Blokdiagram van stollingsgesteenten in de aardkorst. A = magmahaard dat bij kristallisatie een dieptegesteente als graniet vormt. ; B = gang. Hierin ontstaan ganggeesteenten. Een gang is geen pijpvormig lichaam, maar een gesteentespleet die met magma gevuld is, waaruit een ganggestente ontstaat; C = laccoliet, een hoedvormig intrusielichaam van magma. de afkoeling in een laccoliet verloopt zo langzaam dat gesteenten worden gevormd die het karakter hebben van dieptegesteenten.; D = pegmatietlichaam; E = intrusieplaat (sillo) waarbij magma horizontaal tussen gesteentelagen wordt ingeperst; F = stratovulkaan.

 

Ganggesteenten bestaan net als uitvloeiingsgesteenten doorgaans uit twee generaties kristallen. Op de eerste plaats komen de eerstelingkristallen. Dit zijn grotere kristallen, die scherpomlijnde vlekken en pitten in het gesteente vormen. Zij vormden al kristallen toen het gesteente nog grotendeels vloeibaar was. Deze eerstelingen ‘zweven’ als het ware in een fijnkorrelige grondmassa. De structuur van dergelijke ganggesteenten is enigszins te vergelijken met die van een sucadebrood. Het verschil tussen ganggesteenten en uitvloeiingsgesteenten zit hem in de grondmassa. Bij ganggesteenten zijn de afzonderlijke mineralen met de loep nog net van elkaar te onderscheiden, bij vulkanieten niet. De grondmassa bij deze laatste is te dicht.

Dalakwartsporfier - Zwerfsteen van Wilsum (Dld.). De grondmassa van uitvloeiinggesteenten is dicht. Met de loep zijn geen afzonderlijke kristallen zichtbaar. de eerstelingen in het gesteenten zijn voornamelijk van rode kaliveldspaat en grijze kwarts. Deze zijn doorgaans kleiner van formaat dan in ganggesteenten.

Dalakwartsporfier – Zwerfsteen van Wilsum (Dld.).
De grondmassa van uitvloeiinggesteenten is dicht. Met de loep zijn geen afzonderlijke kristallen zichtbaar. De eerstelingen in het gesteente zijn voornamelijk van rode kaliveldspaat en grijze kwarts. Deze zijn doorgaans kleiner van formaat dan in ganggesteenten.

 

Emarpporfier - Zwerfsteen van Hubertsberg, Oostzee (Dld.)

Emarpporfier – Zwerfsteen van Hubertsberg, Oostzee (Dld.).  Emarpporfier is samen met veel andere Smalandporfieren een gangporfier met opvallend grote eerstelingen van kaliveldspaat. De kwarts vormt kleinere grijze pitten in het gesteente.

 

Hoewel men in de geologie bezig is afscheid te nemen van het begrip ganggesteente, houdt men in de zwerfsteenkunde echter om een aantal redenen vast aan de oude, bestaande indeling van:

1) dieptegesteenten

2) ganggesteenten

3) vulkanieten (=uitvloeiingsgesteenten).

Graverforsgraniet - Horne Naes, Fünen (Dk.). Dit is een grootkorrelige, porfierische graniet met grote rode kaliveldspaateerstelingen.

Dieptegesteente: Graverforsgraniet – Horne Naes, Fünen (Dk.).
Dit is een grootkorrelige, porfierische graniet met grote rode eerstelingkristallen van kaliveldspaat.

Granietporfier van Vehmaa of Laitila - Zwerfsteen van Neuenkirchen (Dld.)

Ganggesteente: Granietporfier van Vehmaa of Laitila – Zwerfsteen van Neuenkirchen (Dld.).

Dalarne kwartsporfier - Zwerfsteen van Sellingerbeetse (Gr.).

Uitvloeiingsgesteente: Dalarne kwartsporfier – Zwerfsteen van Sellingerbeetse (Gr.).

 

Ook blijven zwerfsteenliefhebbers verouderde gesteentenamen gebruiken. Dat komt omdat zwerfstenen losse objecten zijn, waaraan de geologische context ontbreekt. We weten immers niet of de zwerfsteen in kwestie als dieptegesteente is ontstaan, een ganggesteente is of dat het een vulkanisch gesteente betreft. Kortom, bij zwerfstenen van ganggesteenten speelt het ontstaansmilieu nauwelijks een rol, de afwijkende en herkenbare structuur daarentegen wel.

 

Voor de herkenning van zwerfstenen gelden onderstaande indeling en kenmerken:

Dieptegesteente: de afzonderlijke mineraalkorrels zijn met het blote oog makkelijk van elkaar te onderscheiden. Bevat het gesteente verspreide, grotere kristallen van kaliveldspaat en kwarts, naast een massa kleinere, dan is de grove korreling van de grondmassa doorslaggevend om het gesteente als een graniet te herkennen. Dergelijke graniettypen noemen we  porfierische granieten. Zonder grote kristallen is het gesteente een gewone graniet. Zijn de mineraaltjes in de grondmassa zo klein dat ze met het blote oog nauwelijks zijn te onderscheiden, dan belanden we in de volgende groep.

Porfierische biotietgraniet - Zwerfsteen van Gieten (Dr.).

Porfierische biotietgraniet – Zwerfsteen van Gieten (Dr.).

Syeniet - Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.)

Syeniet – Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.).

Dioriet - Zwerfsteen van Exloo (Dr.) Globaal kun je stellen dat diorieten voor 2/3 uit witte plagioklaas bestaan en 1/3 uit donkere mineralen. Enige kwarts is vaak in dioriet aanwezig.

Dioriet – Zwerfsteen van Exloo (Dr.).
Globaal kun je stellen dat diorieten voor 2/3 uit witte plagioklaas bestaan en 1/3 uit donkere mineralen. Enige kwarts is vaak aanwezig.

Grofkorrelige gabbro - Zwerfsteen van Emmerschans (Dr.). De donkere mineralen zijn van hoornblende.

Grofkorrelige gabbro – Zwerfsteen van Emmerschans (Dr.).
De donkere mineralen zijn van hoornblende. Gabbro’s bestaan globaal voor 1/3 uit witte of grijze plagioklaas en voor 2/3 uit donkere mineralen.

 

Ganggesteente: lijkt op een porfierische graniet door de aanwezigheid van talrijke eerstelingkristallen van veldspaat en kwarts, maar in tegenstelling tot deze is de grondmassa veel fijnkorreliger. De afzonderlijke mineralen zijn met de loep nog wel te onderscheiden, met het blote oog lukt dit nauwelijks of niet. Let wel, het onderscheid is puur kunstmatig. Bij het grover worden van de grondmassa gaat een granietporfier onmerkbaar over in een porfierische graniet.

Finse granietporfier - Zwerfsteen van Emmerschans (Dr.)

Ganggesteente: Finse granietporfier – Zwerfsteen van Emmerschans (Dr.).

 

Uitvloeiingsgesteente of vulkaniet: is meestal ook porfierisch door de aanwezigheid van eerstelingkristallen, maar deze zijn doorgaans kleiner dan in ganggesteenten. Bovendien vormen ze vaak fragmenten of splinters van kristallen. De grondmassa van vulkanieten is erg dicht. Met de loep of met de binoculair zijn geen afzonderlijke kristallen zichtbaar.

Elfdalenporfier - Brodtener Ufer, Oostzee (Dld.)

Uitvloeiingsgesteente: Elfdalenporfier – Brodtener Ufer, Oostzee (Dld.).

Opmerking:

Het herkennen van zwerfsteensoorten is niet makkelijk, zeker aanvankelijk niet. Hier komt nog bij dat het beoordelen van gesteentekenmerken van zwerfstenen vaak subjectief en persoonlijk gekleurd is. Wat de een als zeker herkent kan bij de ander twijfel oproepen. Veel gesteenten zijn van nature niet duidelijk van elkaar te onderscheiden. Overgangen zijn eerder regel dan uitzondering. De onderverdeling en scheiding die zwerfsteenliefhebbers bij het determineren van gesteenten hanteren is daarom subjectief en komt soms enigszins geforceerd over. De methodieken die men daarbij hanteert zijn in veel gevallen niet wetenschappelijk, maar bieden de verzamelaar wel handvatten waardoor herkenning van zwerfstenen mogelijk is. En daar gaat het om!

In een later stadium kan bij twijfel altijd nog een slijpplaatje van het gesteente gemaakt worden, hoewel de uitkomsten van zo’n onderzoek ook niet altijd zaligmakend zijn.

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s