Op excursie

 

Afgelopen winter werd in het Hunebedcentrum in Borger een zwerfsteencursus gehouden. Het is inmiddels traditie dat die afgesloten wordt met een excursie.  Vanzelfsprekend gaat zo’n gezamelijke tocht naar plaatsen waar zwerfstenen te vinden zijn. In Drenthe en omgeving is dat al jaren moeilijk. Voor groepen loont dit niet meer. Om zwerfstenen te vinden gaan we daarom de grens over, richting Emsland. 

Zwerfstenen zoeken wordt er niet makkelijker op. Voor enkelingen is er meestal nog wel het een en ander te vinden, maar met een groep is het tobben. Duurzame ontsluitingen als zand- en grindgroeves in Drenthe en Groningen zijn er wel, maar toestemming om er te mogen zoeken wordt doorgaans niet meer gegeven. Hier komt nog bij dat de zandexploitatie dusdanig is opgeschaald en geperfectioneerd, dat de voor ons zo aantrekkelijke zwerfkeien op de bodem van de zuigputten achterblijven. Zandexploitanten hadden altijd al een gloeiende hekel aan keien. Om de haverklap moest de zuigbuis omhooggetrokken worden om de keien, die voor de mond van de zuigbuis waren blijven steken, met de hand uit de keienvanger te verwijderen. Nu men onder water met waterjets zand opwervelt en vervolgens opzuigt, komen alleen nog maar grind en kleine zwerfstenen uit de zuigbuis te voorschijn. Het verzamelaarsbloed stroomt daar niet sneller door. 

Bij Wippingen in het Emsland vindt natte zandwinning plaats. Met behulp van een zandzuiger wordt een mengsel van water, zand en grind via een buis naar de zeefinstallaties gepompt.

Bij Wippingen in het Emsland vindt natte zandwinning plaats. Met behulp van een zandzuiger wordt een mengsel van water, zand en grind via een buis naar de zeefinstallaties gepompt.

In Groeve Schlangen bij Werpeloh wordt smeltwaterzand uit het Elsterien weggegraven. de groeve is niet alleen zeer groot, ook de diepte tot waar men het zand afgraaft is aanmerkelijk.

In groeve Schlangen bij Werpeloh wordt smeltwaterzand uit het Elsterien weggegraven. De groeve is niet alleen zeer groot, ook de diepte tot waar men het zand afgraaft is aanmerkelijk.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Aan de overzijde van de grens, in Duitsland, bevinden zich bij Wippingen en Werpeloh nog een paar zandgroeves, waar in het ene geval zand wordt gezogen en in de andere groeve sprake is van droge zandwinning. Grind en stenen zijn er meestal wel te vinden, de ene keer meer dan de andere. Hier komt nog bij dat de samenstelling van het zwerfsteengezelschap afwijkt van die welke we in het Hondsruggebied aantreffen. Dat is interessant, want de roodkleurige Hondsrugrapakivi’s kent onderhand iedereen wel zo’n beetje. In Wippingen vindt je een mengeling van noordelijke zwerfstenen en oostelijk grind. Stenen uit die laatste categorie zijn gedurende de ijstijdperiode door voorlopers van riveren als de Wezer en de Elbe hier afgezet. Bij de echte zwerfsteenliefhebber is echter de droge zandgroeve bij Werpeloh van belang. Bij het zeven van het zand komen regelmatig veel zwerfstenen te voorschijn. Daartussen zijn met weinig moeite de bij ons zo zeldzame ‘Noorse syenieten’ te vinden. Rhombenporfieren zijn sinds jaar en dag het visitekaartje van Werpeloh. 

 

Grote zwerfstenen zijn in Wippingen niet talrijk. In het uitgehorde grind kun je veel grindstenen vinden uit Duitse middelgebergten. het grind is vaak verontreinigd door veel bruinkoolhout.

Grote zwerfstenen zijn in Wippingen niet talrijk. In het uitgehorde grind kun je wel veel grindstenen vinden uit Duitse middelgebergten. Het grind is vaak verontreinigd door veel bruinkoolhout.

In Werpeloh komen soms vrijh veel grote zwerfstenen uit het smeltwaterzand te voorschijn, waaronder relatief veel zeldzame 'Noorse syenieten'.

In Werpeloh komen soms vrij veel grote zwerfstenen uit het smeltwaterzand te voorschijn, waaronder relatief veel zeldzame ‘Noorse syenieten’.

 

Wippingen 

Als eerste stond een bezoek aan de zandzuigerij van Wippingen op het programma. Het is hier altijd afwachten of en vooral hoeveel er te vinden is. Dat was deze keer jammer genoeg niet veel. Verzamelaars van zwartbruin bruinkoolhout en de bijbehorende subfossiele dennenkegeltjes konden hun hart ophalen, maar daar kwamen de meesten niet voor. Op de storthopen werd weinig gevonden, enig noordelijk materiaal, maar voornamelijk grindstenen van oostelijke herkomst, zoals radiolarieten, Thüringerwoudporfieren, lydietbreccies met daarbij verrassend veel plaatseigen ijzerzandsteen en dito conglomeraat. 

 

In het gebied Eldaslen in de Zweedse provincie Dalarna komen een groot aantal porfiersoorten voor. Veel van deze porfieren zijn in feite ignimbrieten, die door versintering van losse bestanddelen uit gloedwolken ontstaan.

In het gebied Elfdalen in de Zweedse provincie Dalarna komen een groot aantal porfiersoorten voor. Veel van deze porfieren zijn in feite ignimbrieten, die door versintering van losse bestanddelen uit gloedwolken zijn ontstaan.

Plaatseigen ijzerzandsteen - Wippingen (Dld.) Ijzerhoudend grondwater kan in de bodem, vooral in kwelsituaties, in contact met atmosferische zuurstof tot roestvorming leiden. Het roestmateriaal vormt huidjes om de zand- en grindkorrels, die daardoor stevig met elkaar verkitten. Deze ijzerzandstenen vormen dikwijls hoogwaardig ijzererts.

Plaatseigen ijzerzandsteen – Wippingen (Dld.)
IJzerhoudend grondwater kan in de bodem, vooral in kwelsituaties, in contact met atmosferische zuurstof tot roestvorming leiden. Het roestmateriaal vormt huidjes om de zand- en grindkorrels, die daardoor stevig met elkaar verkitten.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Op de helling naar de zuigplas lagen meer en vooral noordelijke zwerfstenen. Hoewel het gemiddelde formaat van de stenen te klein voor de hamer was, raapten de deelnemers verschillende interessante gesteenten op. Daaronder bevonden zich gidsgesteenten als Dalarneporfieren, rapakivi’s uiteraard, Oostzeeporfieren en ook nog een tweetal rhombenporfieren. Hoewel de meeste deelnemers inmiddels al een of meer rhombenporfieren in hun verzameling hebben, is het vinden ervan nog steeds iets waar men vrolijk van wordt. Dat komt vooral door het aansprekende uiterlijk van deze porfieren en het simpele feit dat ze zeldzaam zijn, zeker in Drenthe.

 

Helling met talrijke noordelijke en oostelijke zwerfstenen - Wippingen (Dld.)

Helling met talrijke noordelijke en oostelijke zwerfstenen – Wippingen (Dld.)

Rhombenporfier - Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.). Rhombenporfieren zijn het bekendste zwerfsteentype uit het Zuidnoorse Oslogebied.

Rhombenporfier – Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.).
Rhombenporfier is het bekendste zwerfsteentype uit het Oslogebied in Zuid-Noorwegen.

 

 

Beahlve zwerfstenen en oude zandafzettingen biedt de geologie nog meer. Afvloeiend spoelwater erodeert in oppervlakte zand geultjes, waarin meegevoerd bruin en grijswit zand in bepaalde patronen wordt afgezet.

Behalve zwerfstenen en oude zandafzettingen biedt Wippingen nog meer. Afvloeiend spoelwater erodeert in zand geultjes, waarin meegevoerd bruin en grijswit zand in bepaalde patronen wordt afgezet.

Ook zandribbels zijn de moeite waard om vast te leggen. Wind veroorzaakt in droog stuifgevoelig zand fraaie patronen. Wisselingen in windrichting veroorzaken interferentiepatronen (ribbels in ribbels).

Ook zandribbels zijn de moeite waard om vast te leggen. Wind veroorzaakt in droog, stuifgevoelig zand fraaie patronen. Wisselingen in windrichting veroorzaken interferentiepatronen (ribbels in ribbels).

 

Waarnemingen in een oude zandput

Achter de zeefinstallaties van de zuigerij bevindt zich een oude verlaten zandput. Daar is na jaren nog steeds het een en ander te vinden en vooral te zien.  In de steile westhelling is een metershoog profiel ontsloten in afzettingen uit het Saalien en het Weichselien. De basis van het profiel wordt gevormd door fijnkorrelige, gestuwde glacifluviatiele zanden met daarin kleine dropstones. Dit zandpakket wordt afgedekt door een ca. 15 cm dikke laag keizand met daarin relatief veel oostelijke grind- en noordelijke zwerfstenen. Grote, bruinrode bontzandstenen zijn zeer talrijk te vinden, naast radiolarieten en witte kwartsen. Veel stenen hebben door zandstraalwerking in de laatste ijstijd (Pleniglaciaal) een glanzend oppervlak gekregen. Deze glans noemen we windlak, omdat het lijkt alsof de stenen gelakt zijn. Windkanters zijn er ook niet zeldzaam, al is de grootte van de keien vaak een handicap. Dat was dit keer ook het geval. We vonden een mooi exemplaar van kwartsietische zandsteen met een doorsnede van ca. 25cm. Te groot en te zwaar voor de doorsnee verzameling. 

 

Opzij van de zeefinstallaties in Wippingen bevindt zich een oud zandgat . In de westelijke profielwand zijn verschillende afzettingen zichtbaar uit het saalien en het Weichselien.

Opzij van de zeefinstallaties in Wippingen bevindt zich een oud zandgat. In de westelijke profielwand zijn verschillende afzettingen zichtbaar uit het Saalien en het Weichselien.

Dekzandprofiel met keizandniveau in oude zandgroeve bij Wippingen (Dld.). De lichtkleurige band is een oude gebleekte bodem uit de Alleröd-tijd, toen het klimaat tijdelijk opwarmde waardoor bosgroei mogelijk was.

Dekzandprofiel met keizandniveau in oude zandgroeve bij Wippingen (Dld.).
De lichtkleurige band is een oude gebleekte bodem uit de Alleröd-tijd, toen het klimaat tijdelijk opwarmde waardoor bosgroei mogelijk was.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Boven het keizandniveau is een smalle dekzandzone opmerkelijk licht gekleurd. De gebleekte laag dateert uit het Alleröd-interstadiaal, dat duurde van 13.900 tot 12.850 jaar geleden. Het is een fossiele bodem, die ontstaan is toen het klimaat gedurende ruim 800 jaar dusdanig opgewarmd was dat bosgroei mogelijk was. Van het toen aanwezige dennen-berkenbos, met hier en daar wat eiken, is weinig tot niets over gebleven. Opvallend is wel dat in het zand veel stukjes houtskool voorkomen. Dit duidt op brand, bosbranden vooral. Merkwaardig is ook dat overal in Noordwest-Europa, waar deze Allerödlaag aanwezig is, houtskool gevonden wordt. In delen van Noord-Amerika is dezelfde afzetting gevonden, ook daar met houtskool. Enfin, de oorzaak van de bosbranden is nog steeds onderwerp van studie. Brand door blikseminslag is zondermeer mogelijk, waarschijnlijk zelfs, maar er zijn ook aanwijzingen dat de grootschalige branden het gevolg waren van een meteorietinslag. Men heeft in Noord-Amerika  in de houtskoolfragmentjes nanodiamantjes gevonden en iridium. Bij ons is dat nog in onderzoek.

Iets zuidelijk van de keizandontsluiting, in de profielwand vooruitstekend, is over een lengte van ca. 30 m een volslagen chaotisch zandpakket aanwezig. Zonder enige regelmaat wisselen bandjes, lenzen en pockets grof, grindhoudend zand af met fijnzandig leemhoudend zand en leem. En dat alles zeer intensief dooreen gekneed en doortrokken van roestige ijzerbandjes. Uit de getoonde structuren valt op te maken dat we hier waarschijnlijk te maken hebben met een restant van een oorspronkelijk groter pakket sediment, dat in een periglaciale omgeving door massatransport hellingafwaarts is gegleden en daarbij is gedeformeerd. Zwerfstenen komen er niet in voor. Het pakket wordt aan de bovenzijde afgedekt door keizand, waaruit afgeleid kan worden dat het oorspronkelijk met water verzadigde sedimentpakket vóór de komst van het landijs moet zijn verplaatst. Het totale pakket afzettingen in de westwand van deze oude droge zandgroeve is zo bijzonder dat het eigenlijk een beschermde status verdient. 

Pakket afzettingen dat voor de komst van het landijs in het Saalien door massatransport is afgegleden.

Pakket afzettingen dat voor de komst van het landijs in het Saalien door massatransport is afgegleden.

Van dichtbij blijken de volstrekt chaotische structuren in het afglijdingspakket.

Van dichtbij komen de volstrekt chaotische structuren van het afglijdingspakket goed tot uitdrukking.

 

 

 

 

 

 

 

 

In de grote, droge zandgroeve bij Werpeloh zijn smeltwaterzanden (sandr) uit de Elster-ijstijd ontsloten. Boven in het profiel komen veel rolstenen voor.

In de grote, droge zandgroeve bij Werpeloh zijn smeltwaterzanden (sandr) uit de Elster-ijstijd ontsloten. Boven in het profiel komen veel rolstenen voor.

In Werpeloh komen soms vrijh veel grote zwerfstenen uit het smeltwaterzand te voorschijn, waaronder relatief veel zeldzame 'Noorse syenieten'.

In Werpeloh komen soms vrij veel grote zwerfstenen uit het smeltwaterzand te voorschijn, waaronder relatief veel zeldzame ‘Noorse syenieten’.

 

 

Werpeloh

Bij zwerfsteenliefhebbers is de zandgroeve bij Werpeloh een zoeklocatie waar je op zijn minst een keer moet zijn geweest. Waarom? Je vindt er heel bijzondere en vooral ook zeldzame zwerfstenen. Groeve Schlangen bij Werpeloh is een droge zandwinning, waar zand en grind gegraven wordt en niet gezogen. Dat betekent dat met droge voeten metershoge zandwanden bekeken kunnen worden, die opvallen door hun fraaie gelaagdheid en bijzondere sedimentatiestructuren. 

De zandgroeve is al vanaf de jaren vijftig van de vorige eeuw in bedrijf. Vanaf het begin was duidelijk dat er veel en ook zeldzame zwerfstenen gevonden konden worden. Vooral zwerfsteentypen uit het Noorse Oslogebied komen er relatief veel voor. Dit zijn zwerfsteensoorten die in ons eigen land slechts mondjesmaat. De ‘uitgemijnde’ delen van de groeve zijn deels in bos veranderd of imponeren door hun grootte en diepte.  

 

Het pakket smeltwaterzand in Werpeloh bestaat uit een grillige afwisseling van fijn- en grof zand met ingeschakelde snoeren en pockets met veel noordelijke rolstenen.

Het pakket smeltwaterzand in Werpeloh bestaat uit een grillige afwisseling van fijn- en grofkorrelige zandlagen met ingeschakelde snoeren en pockets met veel noordelijke rolstenen.

Deelnemers aan de zoekexcursie naarWerpeloh, an de voet van een grote berg grind en stenen.

Deelnemers aan de zoekexcursie in Werpeloh,aan de voet van een grote berg grind en stenen.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Het zand in Werpeloh wint men uit fijn- tot zeer grofkorrelige sandr-afzettingen. Dit zijn smeltwaterzanden die niet ver van de rand van het landijs door smeltwaterstromen zijn afgezet. Deze zanden zijn fraai gelaagd en worden vooral boven in het profiel afgewisseld door snoeren, banden en geulvullingen met grind en grote rolstenen. Het zand wordt met een grote shovel weggegraven en vervolgens gezeefd. De exploitatie is de laatste jaren vrij kleinschalig. Grind en stenen zijn voor de exploitant niet erg waardevol, hetgeen betekent dat het zoeken naar en meenemen van zwerfstenen nog steeds wordt toegestaan.

Het zwerfsteengezelschap heeft een bijzondere samenstelling. Niet alleen zijn syenieten en porfieren uit het bekende Oslogebied gemiddeld met zo’n tot 10% onder de gidsgesteenten vertegenwoordigd, ook gidsgesteenten uit Midden- en Zuidwest-Zweden zijn talrijk te vinden. Uit het laatste gebied zijn de bekende gedeformeerde pegmatieten uit de kuststreek van Halland bekende verschijningen, naast biotietgranieten uit de provincie Bohuslan. Ook Dalarneporfieren, waaronder die uit Elfdalen, zijn niet zeldzaam. Kortom, op zwerfsteengebied is in Werpeloh veel moois te vinden.

Vlammenpegmatiet - zwerfsteen van Werpeloh (Dld.). Door gebegtevormende krachten zijn veel pegmatieten die in de kusstrook van Halland in Zuidwest-Zweden gangvorming in het grondgeberte voorkomen, gedeformeerd geraakt. Hierbij zijn de verschillende mineralen meer of minder uitgewalst, waardoor de gesteenten een gneisachtige indruk maken.

Vlammenpegmatiet – Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.).
Door gebergtevormende krachten zijn veel pegmatieten die in de kuststrook van Halland in Zuidwest-Zweden voorkomen, in het Precambrium gedeformeerd. Hierbij zijn de minerale bestanddelen meer of minder sterk uitgewalst, waardoor de gesteenten een gneisachtige indruk maken.

Gedeformeerde pegmatietgraniet - Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.). Ook deze pegmatiet met zijn vele gelwitte plagioklaas is door gebergtedruk enigszins gedeformeerd geraakt.

Gedeformeerde pegmatietgraniet – Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.).
Ook deze pegmatiet met zijn vele geelwitte plagioklaas is door gebergtedruk enigszins gedeformeerd geraakt.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Het relatief hoge percentage gidsgesteenten uit het Oslogebied, de totaal afwijkende zwerfsteensamenstelling, vergeleken met die uit de bovenliggende keileem, en de doorgaans sterke verweringsgraad van de stenen, maakt duidelijk dat deze smeltwaterzanden tamelijk oud zijn. Jarenlange waarnemingen en vondstmeldingen maken duidelijk dat deze zanden hoogstwaarschijnlijk uit het Elsterien dateren en niet, zoals velen menen, uit het Saalien. 

Zoals gezegd ontleent groeve Schlangen in Werpeloh zijn grootste bekendheid aan de vele granieten, syenieten en porfieren uit het Oslogebied in Zuid-Noorwegen. Deze gesteenten komen in Drenthe zeer mondjesmaat voor, en in het Hondsruggebied met zijn overmacht aan rapakivi’s vrijwel helemaal niet. Het bekendste en meest gevonden zwerfsteentype is rhombenporfier. Het uiterlijk van dit vulkanisch gesteente met zijn spoel- of enigszins ruitvormige witte eerstelingen is zo opvallend, dat zelfs de grootste leek op stenengebied deze steensoort nog kan vinden. 

Rhombenporfieren komen in een oneindige variatie voor. De kleur ervan wisselt sterk, het aantal eerstelingen en de grootte en de verdeling ervan eveneens. Opmerkelijk is dat de vormvariatie van de eerstelingen bijzonder groot is. Op basis hiervan is het mogelijk om een flink aantal rhombenporfiertypen te onderscheiden. Dat is, denk ik, ook de reden waarom zwerfsteenliefhebbers niet ophouden met het verzamelen van dit gidsgesteente. Dat ene type ontbrak nog in de verzameling….. en die daar, ja, die ook nog. 

Rhombenporfier - Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.). Rhombenporfieren zijn in een zeer rijke variatie te vinden. Sommige zwerfsteentypen komen overeen met rhombenporfieren die men in het vaste gesteente in Zuid-Noorwegen aantreft. De steen op de foto wordt type RP3b genoemd.

Rhombenporfier – Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.).
Rhombenporfieren zijn in een zeer grote variatie te vinden. Sommige zwerfsteentypen komen overeen met rhombenporfieren die men in het vaste gesteente in Zuid-Noorwegen aantreft. De steen op de foto wordt type RP3b genoemd.

Rhombenporfier - Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.). Rhombenporfieren met slanke spoelvormige eerstelingen die enigszins parallel gerangschikt zijn, rekent met tot het bekende Kolsas-type (RP1).

Rhombenporfier – Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.).
Rhombenporfieren met slanke spoelvormige eerstelingen die enigszins parallel gerangschikt zijn, rekent met tot het bekende Kolsas-type (RP1).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Hoewel de vondsten van ‘Noren’ bij ons bezoek ietwat tegen vielen, gingen de meesten toch naar huis met een of meer rhombenporfieren. Ook zijn er nog een tweetal larvikieten en een ekeriet (=Noorse graniet) gevonden. Verder waren het vooral Zuidwest-Zweedse gidsgesteenten, gneizen, leptieten, ogengneizen, kwartsieten en zandstenen die opgeraapt en meegenomen werden. Uit Zuid-Zweden vielen de talrijke oranje en oranjegele gedeformeerde pegmatieten op. Sterk caverneuze geelwitte vuursteen uit Noord-Jutland werd ook een paar maal opgeraapt.

 

Larvikiet - Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.). De witverwerende larvikiet is het dieptegesteente. De lava-vorm levert de bekende rhombenporfier op.

Larvikiet – Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.).
De witverwerende larvikiet is een dieptegesteente. De lava-vorm ervan leverde de bekende rhombenporfieren op.

Ekeriet - Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.). Ekeriet is een graniet, maar iets anders van samenstelling dan de Zweedse en Finse granieten. De veldspaatsoort is geen kaliveldspaat, maar natronveldspaat. Op het breukvlak maken de splijtvlakken van de veldspaten een minder sprankelende indruk.

Ekeriet – Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.).
Ekeriet is een graniet, maar is anders van samenstelling dan Zweedse en Finse granieten. De veldspaatsoort in Ekeriet is geen kaliveldspaat, maar natronveldspaat. Op het breukvlak maken de splijtvlakken van de veldspaten een minder sprankelende indruk.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Op een achteraf gelegen plaats in de groeve werd nog een hoop grote zwerfblokken ontdekt, die daar klaarblijkelijk voor de verkoop waren neergelegd. In de hoop stenen ontdekten we een bruine, tamelijk verweerde rhombenporfier van ca. 60 cm groot. Hoewel aantrekkelijk voor een particuliere keientuin, was het zeer moeizame transport naar boven en vervolgens het vervoer naar Drenthe voor de deelnemers te veel van het goede. We hebben de steen maar de steen gelaten. Het mooie is wel dat je zo’n vondst toch mee naar huis kunt nemen, al is het maar als foto.

Rhombenporfier - Zwerfsten van Werpeloh (Dld.). Dit is en van de allergrootste rhombenporfieren die de laatste jaren in Werpeloh te voorschijn kwamen. Het oppervlak van e zwerfsteen is enigszins verweerd. De deels verdwenen veldspaateerstelingen hebben putten in het oppervlak nagelaten.

Rhombenporfier – Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.).
Dit is een van de allergrootste rhombenporfieren die de laatste jaren in Werpeloh te voorschijn kwam. Het oppervlak van de zwerfsteen is enigszins verweerd. De deels verdwenen veldspaateerstelingen hebben putten in het oppervlak nagelaten.

 

Detail van de rhombenporfier van hiernaast. Het natte oppervlak geeft een indruk van de weersomstandiugheden, afgelopen zaterdag.

Detail van de rhombenporfier van hiernaast. Het natte oppervlak geeft een indruk van de weersomstandigheden, afgelopen zaterdag.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Zoals gezegd lag deze rhombenporfier te midden van andere stenen. Jammer, want nu viel niet te bepalen of de kei afkomstig was uit het smeltwaterzand of uit de bovenliggende keileem. Komt de steen uit het smeltwaterzand, dan moet deze in drijvend grondijs getransporteerd zijn. Stromend water alleen is niet in staat om dergelijk grote keien te transporteren. 

 

IJstijdsporen en zandstructuren 

Vrijwel direct bij de ingang van de groeve zagen we in een ontsloten zandwand een prachtige vorstspleet. Wat dit ijstijdspoor bijzonder maakte, was zijn lengte. In normale gevallen zijn vorstspleten niet langer dan hoogstens een meter of twee tot 2,5. Na het schoonmaken van het zandprofiel kon de vorstscheur vervolgd worden over een lengte van bijna vier meter. De eerste meter van de vorstspleet liep loodrecht naar beneden om vervolgens een knik te maken. De indruk is dat de verstoring veroorzaakt is door glaciale stuwing.  

Fossiele vorstspleet in sandr-afzettingen in de groeve bij Werpeloh (Dld.). De lengte van vorstspleetr was de moeite waard om hem helemaal bloot te leggen.

Fossiele vorstspleet in sandr-afzettingen in de groeve bij Werpeloh (Dld.).
De lengte was een uitnodiging om de fossiele vorstspleet helemaal bloot te leggen.

 

Blootgelegde vorstspleet in Werpeloh (Dld.). De lengte van deze vorstspleet is uitzonderlijk, bijna vier meter! de datering van het ijstijdspoor is onduidelijk: Saalien of Elsterien. De kniuk in de vorstspleet zou veroorzxaakt kunnen zijn door ijsstuwing.

Blootgelegde vorstspleet in Werpeloh (Dld.).
De lengte van deze vorstspleet is uitzonderlijk, bijna vier meter! De datering van het ijstijdspoor is onduidelijk: Saalien of Elsterien. De knik in de vorstspleet zou veroorzaakt kunnen zijn door ijsstuwing.

 

De ouderdom van de vorstspleet is niet duidelijk. Dit komt omdat men de toplaag tot voorbij het keizandniveau heeft afgegraven. In eerdere jaren zijn in dezelfde hoek van de groeve vergelijkbare vorstspleten gevonden, ook in gestuwde positie, die overduidelijk ouder waren dan de bij ons bekende vorstpleten uit het Pleniglaciaal (Weichselien). Het gestuwde karakter suggereert een ouderdom die dateert van voor de ijsbedekking in het Saalien.

Vorstpleet in door ijzer gekleurde sandr-afzettingen in Werpeloh.

Vorstspleet uit 2002 in door ijzer gekleurde sandr-afzettingen in Werpeloh.

 

Bij de exploitatie graaft men het zand in een aantal niveaus af. Hierdoor is het mogelijk om het anders moeilijk toegankelijke profiel van dichtbij te bekijken. De totale profielhoogte in Werpeloh bedraagt naar schatting een kleine dertig meter. Hiervan is de bovenste 5 tot 10 meter interessant. De zanden in dit traject zijn wisselend grofkorrelig enbevatten stenen en grind. Naar onderen toe neemt de korrelgrootte af en ontbreken grind en stenen. 

In het zand zijn allerlei sedimentatiestructuren waar te nemen. Scheve gelaagdheid, kriskras gelaagdheid, sheetflow-afzettingen, grindsnoeren, rolsteenbanken, dropstones en fraaie geulopvullingen zijn wel te vinden.

Een van de deelnemers in het gezelschap maakte ons attent op een geulafzetting, een niveau lager dan waar wij op dat moment stonden. Op dit laatste niveau waren overigens prachtige cryoturbate vervormingen te zien, naast verschijnselen die op glaciale stuwing duidden. De korte wandeltocht naar beneden, naar de vermeende geul, maakte het bezoek aan Werpeloh afgelopen zaterdag tot een groot succes. 

 

Fossiele smeltwatergeul in sandr-afzettingen in Werpeloh. De foto is handmatig samengesteld uit meerdere foto's.

Fossiele smeltwatergeul in sandr-afzettingen in Werpeloh. De foto is handmatig samengesteld uit meerdere foto’s.

In het pakket smeltwaterzanden was een grote insnijding zichtbaar die uit een serie geulopvullingen bestond. Dominant was een grote geulopvulling met onderin een pakket rolstenen en grind. Meer naar boven was vooral zeer grof zand aanwezig, hier en daar onderbroken door grindsnoeren. Links bovenaan in het geulprofiel waren een aantal kleinere geulopvullingen zichtbaar, die elkaar deels aansneden.

 

Opvallend aan de insnijding is de zeer steile westelijke oeverrand. De scherpe overgang naar de geulvulling doet om meerdere redenen vermoeden dat het zandpakket rechts bevroren moet zijn geweest.

Opvallend aan de insnijding is de zeer steile westelijke oeverrand. De scherpe overgang naar de geulvulling doet om meerdere redenen vermoeden dat het zandpakket rechts bevroren moet zijn geweest.

 

Opvallend was de zeer steil oplopende rechter oeverwand van de geul. De overgang naar de geulopvulling was messcherp. Niet alleen werd duidelijk dat we hier met de buitenbocht van een voormalige smeltwaterstroom te maken hadden, het steile verloop van de oeverwand en de scherpe overgang naar de geulopvulling doet vermoeden dat het zandpakket, waarin het smeltwater zich geulvormig had ingesneden, bevroren moet zijn geweest.

De overgang naar de bovenliggende keileem of keizand wordt gemarkeerd door een vrij brede zone waar sandr-materiaal uit de Elster-ijstijd vermengd is geraakt met slierten en fleren keileem en leemhoudend zand uit het Saaleien. Het profiel is boveniden ijstektonisch flink verstoord.

De overgang naar bovenliggend keileem of keizand wordt gemarkeerd door een vrij dikke zone waar sandr-materiaal uit de Elster-ijstijd vermengd is geraakt met slierten en fleren keileem en leemhoudend zand uit het Saalien. Het profiel is ijstektonisch flink verstoord.

Helemaal boven in het profiel waren in de zuidwand cryoturbate vervormingen uit het Pleniglaciaal (Weichselien) zichtbaar.

Helemaal boven in het profiel waren in de zuidwand cryoturbate vervormingen uit het Pleniglaciaal (Weichselien) zichtbaar.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Het mooie van een bezoek aan een groeve als bij Werpeloh is dat een gebrek aan zwerfstenen vrijwel altijd goed gemaakt wordt door een serie goed ontsloten zandwanden met fraaie zandstructuren en ijstijdverschijnselen. Alle deelnemers gingen ondanks de aanhoudende nattigheid met een goed gevoel naar huis. 

Advertenties

3 thoughts on “Op excursie

    • Beste Paula,

      Als je met een groepje stenen wilt zoeken, dan kunnen jullie het beste naar Werpeloh bij Sögel in het Emsland gaan. Wippingen heeft wat dit betreft weinig zin. Daar is echt weinig te vinden. Je vindt groeve Slangen aan de weg van Werpeloh naar Börger. Na het verlaten van Werpeloh is het nog ca. 1 km rijden. De groeve ligt rechts van de weg. Er gaat een smalle inrit naar beneden. Toestemming vragen aan de shovelchauffeur, ook of je de auto’s beneden mag parkeren. Boven is moeilijk i.v.m. het in- en uitrijden van vrachtwagens.

      Veel plezier

      hartelijke groeten

      Harry Huisman

      Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s