De steilrand in Donderen hersteld

Het kostte een dag stevig werken, maar het resultaat mag er zijn. Het bekende aardkundig monument op de zuides van Donderen is weer in volle glorie te bewonderen. Gerrie Koopman en Harm van Eldik tekenden voor het herstel.

Het aardkundig monument ‘Steilrand Donderen’ ligt op de oostflank van de zandrug van Rolde. Dit is één van de zandruggen in het gebied van Geopark de Hondsrug. De ruggen in het Hondsruggebied zijn vlakke zand- en keileemruggen, die zich slechts een paar meter boven de tussengelegen dalvlakten verheffen, met daarin bekende riviertjes als de Drentsche Aa, het Eelder- en het Peizerdiep. De auto, helemaal rechts op de foto, rijdt over de kruin van de Rolderug. Op de foto is de flauwe helling op de oostflank tegen de bosrand goed te zien.

Eerder dit jaar bleek dat het aardkundig monument bij Donderen, beter bekend als ‘De Steilrand van Donderen’ danig in het ongerede was geraakt. Delen van de wand waren ingestort en deels overstort, waardoor de bijzondere zandlagen niet langer zichtbaar waren. De eerste indruk was dat de schade het gevolg was van werkzaamheden met landbouwmachines, die op de aangrenzende akker blijkbaar te dicht langs de rand van het profiel hadden gereden en de bovenrand van het steile zandprofiel hadden verdrukt. Het akkerland opzij van de steilrand is al jarenlang intensief in gebruik bij een boerenmaatschap, voornamelijk voor de teelt van ruwvoer.

De Steilrand ligt op de zuides van Donderen (rode stip), in de bocht van de Oosterwaterweg.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Het bijzondere van het aardkundig monument van Donderen schuilt hem in de geologische opbouw van de bovenste paar meter van de ondergrond. In het profiel zijn de afzettingen te zien van drie opeenvolgende ijstijden en wel zo dat zand- en leemlagen zelfs voor leken aanschouwelijk en voor een groot deel ook begrijpelijk zijn. Opzij van het monument is een fraaie vitrine geplaatst waarin op een overzichtelijke wijze met foto’s en teksten uitleg wordt gegeven over de betekenis van het zandprofiel. Achter glas is bovendien een lakprofiel van de zandwand met zijn zandlagen tentoongesteld.

Het oude profiel grensde direct aan het naastgelegen akkerland. Het steile profiel is kwetsbaar omdat het uit los materiaal bestaat. Het meest gevoelig voor weersomstandigheden (uitdroging, wind en regen) is de bovenste zandlaag. Deze laag bestaat uit relatief grofkorrelig, leemarm zand, dat weinig binding bezit. Dit oude profiel is inmiddels verdwenen. Het is vervangen door twee nieuwe, minder steile profielwanden.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bij een bezoek aan de steilrand wordt het oog al van enige afstand getrokken door een stapel grote zwerfkeien. Enkele daarvan zijn zo groot dat deze de status van ‘hunebedkei’ verdienen. De keien houden geen direct verband met het aardkundig monument. Ze kwamen een aantal jaren geleden te voorschijn bij de aanleg van een gasleiding naar Langelo, pal langs het aardkundig monument. De zwerfstenen moeten we zien als geologisch erfgoed. Ze vormen stille symbolen voor de aanwezigheid van een dik pakket landijs in dit gebied, op het eind van de Saale-ijstijd, ca. 135.000 jaar geleden.

Overleg van vertegenwoordigers van de provincie met betrokkenen, waaronder Maatschap Hartlief-Lammers te Donderen, bracht licht in de zaak. Het instorten van de steilrand was slechts ten dele aan landbouwmachines te danken. Het verval van het profiel is vooral veroorzaakt door weersomstandigheden in de afgelopen herfst en winter. Deze hebben er voor gezorgd dat de bovenkant van het profiel dat uit betrekkelijk grof, leemarm zand bestaat, steeds meer afstortte, waardoor de belangrijkste wandgedeelten meer en meer aan het oog werden onttrokken. De toestand was vroeg dit voorjaar zo ernstig dat het zandprofiel met zijn verschillende zandlagen niet langer voor het bezoekende publiek zichtbaar was. Ook werd de conclusie getrokken dat het ingestorte profiel waarschijnlijk te steil was afgestoken. Het grenst namelijk over zijn volle breedte aan akkerland, met daartussen een heel smalle buffer. De mogelijkheid om het bestaande profiel een grotere schuining te geven was er eenvoudig niet. Bij het overleg werd door de maatschap de wens uitgesproken dat het herstel van het aardkundig monument geen hinder mocht opleveren voor de landbouwwerkzaamheden van de maatschap. Alleszins begrijpelijk.

De nieuwe profielwand is door zijn afschuining hopelijk minder kwetsbaar. Het bestaat uit twee haaks op elkaar gegraven wandgedeelten. De ontsloten zandlagen zijn bijzonder goed zichtbaar. Het onderliggende witte glimmerzand dateert uit de Elster-IJstijd. Deze laag wordt door een dunne laag met keitjes (keizand, Saale-IJstijd) gescheiden van het daarboven gelegen zandpakket dat uit de Weichsel-IJstijd stamt.

De bijschriften op de foto verklaren de verschillende zandlagen en sommige structuren daarin.

Keizandniveau met Scandinavische zwerfstenen. Het dunne laagje met stenen is het restant dat overbleef nadat zowel in het warme Eemien als tijdens het koude Pleniglaciaal van de laatste ijstijd een ca. 1-2 meter dikke laag chemisch sterk verweerd keileem uitgespoeld en deels verwaaid werd. Hierbij werden alle fijnere bestandelen door sneeuwdooiwater en wind afgevoerd, het zwaardere materiaal bleef ter plaatse liggen.

In de oostelijke zandwand is een brede wigvormige structuur aangesneden, die gevuld is met gecryoturbeerd keileem, zand en stenen. Het is waarschijnlijk een vorstwig die in het zeer koude Pleniglaciaal in de laatste ijstijd is ontstaan. De geringe diepte van de vorstwig is opvallend.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Aangezien de geologische waarde van het aardkundig monument bijzonder groot is, werd besloten om het beschadigde profiel niet te herstellen, maar om een paar meter verderop, op een minder kwetsbare plek een nieuw stuk zandwand af te steken. Dit is inmiddels gebeurd en wel zo dat het nieuwe profiel een bijzonder fraaie en instructieve inkijk in de opeenvolgende afzettingen levert. Koopman en Eldik hebben twee haaks op elkaar aansluitende wandgedeelten vrijgestoken. Hierdoor wordt in zekere zin een driedimensionale inkijk in de boven elkaar gelegen zandafzettingen geboden. Ook zijn de wanden onder een schuinere hoek afgestoken.

Na een aantal dagen met regenbuien wordt de zichtbaarheid van de afzonderlijke zandlaagjes minder duidelijk. Vooral op plaatsen waar het zand fijnkorreliger en ook leemhoudend is neemt de detaillering erg af. De toplaag in het profiel is lichter gekleurd dekzand. Deze bestaat uit relatief grof, door wind verplaatst, leemarm zand. Ook de lichter getinte zandlaagjes verder naar onderen bestaan uit door wind verplaatst zand. Zand en leem die het pakket dekzand uit de Weichsel-IJstijd samenstellen, zijn meest van lokale herkomst.

De gebleekte laag in het profiel is de Laag van Usselo, die in het warme Alleröd is ontstaan (12.850 – 11.650 jaar geleden). De gebleekte laag ontstond door de uitlogende werking van een vegetatiedek in die tijd, dat voornamelijk uit kruiden, struiken als jeneverbes en bomen als berk en den bestond. De gemiddelde zomertemperatuur tijdens het Alleröd lag tussen 13 en 16 graden Celsius, iets kouder dus dan vandaag de dag. De laatste 3000 jaar van de Weichsel-IJstijd wordt gekenmerkt door een abrupte afwisseling van warme en koude fasen. De Laag van Usselo bevat houtskooldeeltjes, een teken dat zich in dit tijdsbestek bosbranden hebben voorgedaan. Over de oorzaak van deze bosbranden wordt gespeculeerd.

De aangebrachte schuining zal hopelijk tot gevolg hebben dat de wanden minder snel door afstort en weersomstandigheden worden verstoord. Een blijvend probleem met dit type ontsluitingen is, dat ze uit los materiaal bestaan en daar erg kwetsbaar zijn. Regeninslag zal de details van de afzonderlijke fraaie zandlaagjes vrij snel verdoezelen. Dit is niet te vermijden. Ook algengroei zal op de vochthoudende lemige zandlaagjes na verloop van tijd de kop opsteken. Er valt dus bij dit type ontsluitingen niet aan te ontkomen om zo nu en dan een dun laagje van de profielwanden af te schrapen om zo de de bijzondere details van het profiel duidelijk te maken. Afzonderlijke bezoekers zullen dit waarschijnlijk niet doen, maar bij groepsbezoek zal de excursieleider er rekening mee moeten houden dat het profiel van te voren wordt opgeschoond. Het afgeschraapte zand dient vervolgens uit de kuil te worden geschept en op de helling naar het akkerland te worden gedeponeerd. Op deze manier blijft ook de onderaan gelegen laag wit glimmerzand ( ‘poesjeszand’) uit de Elster-ijstijd zichtbaar.

Tenslotte, om langer plezier van de ontsloten steilrand te hebben, geldt het dringende advies om niet met spaden e.d. in de wand te gaan steken, om zo de verschillende zandsoorten aan het publiek te tonen. Het afgeschraapte zand is hiervoor prima geschikt.

De lichtkleurige vlekjes in het zand zijn doorsneden van graafgangen van mestkevers. Bij bodemkundigen en amateurgeologen staan deze ronde en vingervormige doorsneden bekend als ‘vingers van Hoeksema’. Ir. K.J.Hoeksema was een bekend bodemkundige in Wageningen.  Hij noemde deze structuren, die overal in Nederland in hoger legen zandgebieden voorkomen ‘vingers’.

Detail van de foto hierboven. De ca. 14 mm brede gangen zijn gegraven door de driehoornmestkever. Deze zwarte kevers graven met name op hoger gelegen en daardoor drogere zandgronden gangen onder mestkeutels van herkauwers en konijnen. Onderin de gang wordt een eitje gelegd, waaruit een larve kruipt. Deze leeft op een dieet van mest. De graafgangen kunnen wel een meter diep zijn. Verlaten gangen raken opgevuld met ingespoeld en ingewaaid zand, dat zich door een lichtere kleur tegen het omringende zand aftekent.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s