Korrels, kristallen en mineralen

 

Graniet is een stollingsgesteente, d.w.z. het is door langzame afkoeling van een gesteentesmelt (magma) vast geworden en in een hard gesteente veranderd. Een ander woord hiervoor is kristallisatie.

In magma ontstaan bij het afkoelen kristalkiemen, die langzaam uitgroeien tot kristallen. Zolang de kristallen in wording nog voldoende ruimte hebben, worden ze groter en nemen ze hun eigen vorm aan, maar in graniet zie je daar doorgaans niet veel van. Dat komt omdat reeds gevormde kristallen in de nog vloeibare kristalbrij door veranderende omstandigheden geheel of gedeeltelijk weer kunnen oplossen, maar ook omdat ze in grote aantallen elkaar in de weg zaten. Uiteindelijk, als al het magma is gekristalliseerd, krijgen we een keihard gesteente dat in zijn geheel uit kleine en grotere kristallen van enkele kristalsoorten bestaat, die zeer hecht met elkaar vergroeid zijn. Deze kristalsoorten noemen we mineralen. Stollingsgesteenten bestaan dus uit kristallen van een beperkt aantal mineralen.

Gelijkkorrelige graniet - Zwerfsteen van Gieten (Dr.). Aan deze graniet is goed te zien dat de kristallen van de mineralen in graniet als mozaïekbrokje hecht met elkaar vergroeid zijn. Graniet bestaat in de meeste gevallen uit een viertal verschillende mineralen: kaliveldspaat, plagioklaas, kwarts en biotiet.

Gelijkkorrelige graniet – Zwerfsteen van Gieten (Dr.).
Aan deze graniet is goed te zien dat de kristallen van de mineralen in graniet als mozaïekstukjes hecht met elkaar vergroeid zijn. De afzonderlijke mineralen waaruit deze graniet bestaat zijn goed van elkaar te onderscheiden.

Microkliengraniet - zwerfsteen van Exloo (Dr.). de verschillende mineralen in deze graniet zijn met pijlen aangegeven.

Microkliengraniet – Zwerfsteen van Exloo (Dr.).
De verschillende mineralen in deze graniet zijn met pijlen aangegeven.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Graniet is een kristallijn gesteente, maar om nu te zeggen dat we in granieten fraaie kristallen zien? Nee, dat ook weer niet. Dat komt omdat tijdens de stolling kristallen van hetzelfde mineraal min of meer tegelijk zijn ontstaan. Bij het groter worden hinderden ze elkaar, waardoor ze geen perfecte kristalvormen konden ontwikkelen. Bovendien kregen mineralen die daarna kristalliseerden, door de beperkte ruimte al helemaal geen kans om mooie kristallen te vormen. Kwarts is hiervan een goed voorbeeld. Dit mineraal vult in graniet de overgebleven ruimten tussen de andere kristallen op. Waarom dit zo is?

Kwarts bestaat uit silica, dit is een verbinding van het metaal silicium en zuurstof. Bij het kristalliseren van mineralen wordt veel in het magma opgeloste silica gebruikt. Zijn alle mineralen gevormd en schiet er nog silica over, dan kristalliseert dit uit als kwarts. Logisch dat kwarts genoegen moet nemen met de ruimte die over bleef.

Uthammergraniet - Zwerfsteen van Skovsgard, Langeland (Dld.). De grijswitte kwarts vormt onregelmatige samenklonteringen die de ruimten tussen de veldspaten hebben opgevuld.

Uthammergraniet – Zwerfsteen van Skovsgard, Langeland (Dld.).
De grijswitte kwarts vormt onregelmatige samenklonteringen, die de ruimten tussen de veldspaten opvullen.

Smalandgraniet - zwerfsteen van Rees (Dld.). Op het gepolijste vlak is goed te zien dat de kwartsen onregelmatig van vorm zijn.

Smalandgraniet – Zwerfsteen van Rees (Dld.).
Op het gepolijste vlak is goed te zien dat de kwartsen onregelmatig van vorm zijn en de ruimten tussen de veldspaten vullen.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Graniet is dus opgebouwd uit verschillende mineralen in de vorm van kristallen. De meeste kristallen in graniet vormen korrels, brokjes of vlekken. Sommige zijn scherp begrensd, andere niet. Ook verschillen ze in kleur. Dit zien we het best als we met de hamer een stukje van een granieten kei af slaan. Op het verse breukvlak vallen vaak het eerst de donkere spikkels en vlekjes op. Ze liggen verspreid tussen de andere kristallen. In de ene graniet vormen ze grotere, onregelmatig begrensde vlekjes, in andere zijn het kleine glinsterend zwarte schubjes. Dit zwarte of zwartbruine mineraal noemen we biotiet. Hebben we met een sterk verweerde graniet te maken dan is de kleur van biotiet soms meer brons- of goudkleurig.

Vanggraniet - Zwerfsteen van Hubertsberg (Dld.). Deze graniet maakt een gevlekte indruk, zonder dat de afzonderlijke mineralen duidelijk van elkaar zijn te onderscheiden. De korrelgrenzen zijn vaag.

Vanggraniet – Zwerfsteen van Hubertsberg (Dld.).
Deze graniet maakt een gevlekte indruk, zonder dat de afzonderlijke mineralen duidelijk van elkaar zijn te onderscheiden. De korrelgrenzen zijn vaag.

Smalandgraniet - Zwerfsteen van Mommark, Als (Dk.). In deze graniet zijn alleen de zwarte biotietspikkels duidelijk te onderscheiden. De overige mineralen zijn niet scherp begrensd.

Smalandgraniet – Zwerfsteen van Mommark, Als (Dk.).
In deze graniet zijn alleen de zwarte biotietspikkels duidelijk te onderscheiden. De overige mineralen zijn niet scherp begrensd.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Rödörapakivi - Zwerfsteen van Groningen. De ovoïden met hun geelwitte ringen van plagioklaas zijn goed te onderscheiden, ook de grijze kwartsen vallen goed op tussen de oranjekleurige veldspaten, maar voor het overige zijn de afzonderlijke mineralen door onduidelijke korrelbegrenzingen moeilijk van elkaar te onderscheiden.

Rödörapakivi – Zwerfsteen van Groningen.
De ovoïden met hun geelwitte ringen van plagioklaas zijn goed te onderscheiden, ook de grijze kwartsen vallen tussen de oranjekleurige veldspaten op, maar voor het overige zijn de afzonderlijke mineralen door onduidelijke korrelbegrenzingen moeilijk van elkaar te onderscheiden.

Porfierische Graverforsgraniet - Hubertsberg, Oostzee (Dld.). Hoewel de roodachtige kaliveldspaten goed zichtbaar zijn, hebben ze geen scherpe grenzen. De donkere mineralen vormen grote, onregelmatige aggregaten.

Porfierische Graverforsgraniet – Hubertsberg, Oostzee (Dld.).
Hoewel de roodachtige kaliveldspaten goed zichtbare vlekken vormen, hebben ze geen scherpe begrenzingen. De donkere mineralen vormen grote, onregelmatige aggregaten.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

De hoofdmassa in graniet wordt ingenomen door kleurige veldspaat, gevolgd door kwarts. Veldspaat maakt meestal zo’n 70% van het gesteente uit en verleent gesteenten als graniet zijn voornaamste kleur. Rode, gele, witte of wat voor kleur graniet ook, dankt die kleur aan veldspaat, waarvan er in graniet twee soorten voorkomen.

Grootkorrelige Pyterliet - Zwerfsteen van Neuenkirchen (Dld.). Ook de afzonderlijke mineralen en hun korrelgrenzen zijn in deze rapakivigraniet goed herkenbaar.

Grootkorrelige Pyterliet – Zwerfsteen van Neuenkirchen (Dld.).
De afzonderlijke mineralen en hun korrelgrenzen zijn in deze rapakivigraniet goed herkenbaar. Vooral de grote oranje kristallen van kaliveldspaat vallen op, naast de vuilgroene van plagioklaas. Kwarts is hier rookgrijs. De zwarte vlekjes zijn van biotiet.

Bohuslangraniet - Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.). Ondanks de betrekkelijk kleine korrels, zijn de afzonderlijke mineralen in deze graniet goed herkenbaar. Dergelijke granieten noemt men scherpkristallijn.

Bohuslangraniet – Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.).
Ondanks de betrekkelijk kleine korrels, zijn de afzonderlijke mineralen in deze graniet uitstekend herkenbaar. Dergelijke granieten noemt men scherpkristallijn. De geelwitte mineraalkorrels zijn van plagioklaas. Kaliveldspaat vormt de grootste vlekjes in het gesteente, biotiet vormt kleine zwarte spikkels. Het overblijvende mineraal moet dan wel kwarts zijn.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Stockholmgraniet - Zwerfsteen van Gronignen. In deze kleinkorrelige graniet zijn de bestanddelen goed te zien.

Stockholmgraniet – Zwerfsteen van Groningen.
Ook deze graniet mag scherpkristallijn genoemd worden.

Porfierische Bohuslangraniet - Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.). Dankzij de scherpe begrnzingen zijn de afzonderlijke mineraalkorrels goed te herkennen.

Porfierische Bohuslangraniet – Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.).
Dankzij de scherpe korrelbegrenzingen zijn de afzonderlijke kristallen goed te herkennen. De kaliveldspaat vormt fraai hoekige, vierkante tot rechthoekige vlekken in het gesteente.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s