Tertiaire zandstenen

 

De groep Tertiaire zandstenen is vrij divers van samenstelling. De meeste zwerfstenen zijn kalkzandstenen, waarin de zandkorrels door kalk (calciet) zijn verkit.

Heel vaak is dit laatste het geval bij in zeer ondiep zeewater afgezette zanden en strandzanden. Beide afzettingen bevatten nogal eens schelpen van mollusken, soms zelfs zeer veel. Als deze zandafzettingen door nieuw afgezette zandlagen bedekt worden, dan lost circulerend bodemwater een deel van de fijnere kalkbestanddelen op en zet het opgeloste mineraal tussen de zandkorreltjes weer af.

Moerasijzererts kan decimeters dikke, keiharde lagen in de ondiepe ondergrond vormen, die voor plantenwortels ondoordringbaar zijn.

Moerasijzererts kan decimeters dikke, keiharde lagen in de ondiepe ondergrond vormen, die voor plantenwortels ondoordringbaar zijn.

 

Limonietzandstenen zijn zandstenen, waarin ijzerverbindingen de afzonderlijke zandkorrels stevig met elkaar verkit hebben. Limonietische zandstenen zijn vaak donkerbruin van kleur en doorgaans behoorlijk hard. De breukvlakken glanzen enigszins. Zand dat in kwelsituaties of op een andere wijze door ijzerverbindingen is verkit, is meestal minder hard en ook meer roestkleurig. Groeien deze ijzerconcentraties uit tot grotere, steenharde concreties, dan spreekt men van moerasijzererts.. Deze processen vinden met name plaats in beekdalen. Het ijzer in de afzettingen met moerasijzererts is vooral afkomstig van verweerde ijzerhoudende mineralen uit de hoger gelegen zandgronden, aan weerszijden van het beekdal. 

Ontstaan_ijzeroerbank

Een bijzondere vorm van kalkzandsteen is ‘Holsteiner Gestein’. Zandstenen van dit type zijn bij verzamelaars het bekendst met hun donkerbruine ijzerkorst. Daarnaast komen grijsgekleurde typen voorwaaraan de ijzerkorst ontbreekt. Holsteiner Gestein wordt met name in Sleeswijk-Holstein gevonden in zandgroeves rond plaatsen Malente en Plön, maar ervaring leert dat ze overal in dat gebied te vinden zijn, zelfs aan de klifkusten langs de Oostzee. Hoewel het moedergesteente nergens aan de oppervlakte komt, is duidelijk dat het geen zwerfstenen zijn die in de ijstijd door het gletsjerijs uit Denemarken of uit de Oostzee zijn aangevoerd. Boringen hebben uitgewezen dat het gesteente als kalk- en ijzerconcreties in de ondergrond van Sleeswijk-Holstein aanwezig is.

Keileemklif met voorliggend steenstrand - Hubertsberg, Oostzee (Dld.)

Keileemklif met voorliggend steenstrand – Hubertsberg, Oostzee (Dld.). In het voorjaar zijn hier, door kliferosie, wel zwerfstenen van Holsteiner Gestein gevonden. Hetzelfde is het geval langs de Brodtener Ufer bij Travemünde.

 

De bruine zwerfstenen van Holsteiner Gestein bezitten een wisselend dikke limonietische korst, meer naar binnen gaat het gesteente over in een kalkzandsteen met een leverbruinachtige kleur. Holsteiner Gestein is bij verzamelaars geliefd vanwege zijn rijkdom aan fossielen, meest mollusken, zowel bivalven als gastropoden, maar haaientanden en andere fossielen komen er ook in voor. In feite zijn het concreties die in fossiele, Vroeg-Miocene strandzanden zijn ontstaan.

Holsteiner gestein - Zwerfsteen van Kreuzfeld (Dld.)

Holsteiner Gestein – Zwerfsteen van Kreuzfeld (Dld.).

 

Van geheel andere aard zijn de Tertiaire cementkwartsieten. Dit zijn keiharde, dichte gesteenten, die onder de hamer splinterig breken. Men noemt ze cementkwartsiet omdat de structuur van het gesteente van dichtbij sterk op die van voegencement lijkt. De talloze zandkorreltjes zijn meest klein en hoekig. Ze zijn geïsoleerd van elkaar ingebed in een zeer dichte kwartsmassa. De grote dichtheid van het gesteente maakt dat zwerfstenen aan de buitenkant opmerkelijk glad aanvoelen. De kleur varieert van wit, grijs, geelgrijs, geelbruin tot bruin. In de petrologie noemt men cementkwartsiet silcrete. Is het bindmiddel niet kiezel, maar kalk, dan heet het calcrete.

De hoekige vormen danken de zandkorreltjes aan oplossingsverschijnselen in het warm/vochtige klimaat tijdens het Vroeg-Tertiair. Cementkwartsieten bevatten soms grillig verlopende gangetjes en kanaaltjes, alsof het fossiele graafgangen zijn. Dierlijke fossielen zijn er echter nog nooit in aangetroffen, plantenwortels daarentegen wel. Niet zelden bestaan deze gangen uit dunne, verkiezelde wortels van struiken of bomen.

 

Afzetting van keiharde silcrete (cementkwartsiet) - Waddens Bay, Nova Scotia, Canada.

Afzetting van keiharde silcrete (cementkwartsiet) – Waddens Bay, Nova Scotia, Canada.

 

Cementkwartsieten moeten dicht onder de oppervlakte zijn ontstaan, vermoedelijk in zandbodems tamelijk ondiep onder de vegetatiezone. Door oplossing van kiezel(silica) onder invloed van het vochtig/warme klimaat en waarschijnlijk geholpen door plantenzuren, zijn deze ondiep gelegen zandlagen veranderd in een keihard kwartsietisch gesteente. Noordelijke zwerfstenen van cementkwartsiet zijn vermoedelijk afkomstig uit Noord-Duitsland, Denemarken en het aangrenzend Oostzeegebied. De talrijke grindstenen van cementkwartsiet in onze Vroeg-Pleistocene rivierzanden zijn afkomstig uit het midden en oosten van Duitsland.

 

 

Klik op een van onderstaande afbeeldingen voor een groter beeld.

Conglomeratische cementkwartsiet (silcrete) - Zwerfsteen van het Hoge Veld, Norg (Dr.).

Conglomeratische cementkwartsiet (silcrete) – Zwerfsteen van het Hoge Veld, Norg (Dr.).

Cementkwartsiet - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.).

Cementkwartsiet (silcrete) – Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.).

 

 

 

 

 

 

 

 

Tertiaire ijzerzandsteen met afdrukken van mollusken - Zwerfsteen van Hogersmilde (Dr.).

Limonietzandsteen met afdrukken van mollusken – Zwerfsteen van Hogersmilde (Dr.).

Limonietische zandsteen met afdrukken van mollusken - Zwerfsteen van Hogersmilde (Dr.).

Limonietische zandsteen met afdrukken van mollusken – Zwerfsteen van Hogersmilde (Dr.).

 

 

 

 

 

 

 

 

Limonietzandsteen - Zwerfsteen van Nijbeets (Fr.).

Limonietzandsteen – Zwerfsteen van Nijbeets (Fr.).

Limonietische zandsteen met mollusken - Zwerfsteen van Stocksee (Dld.).

Limonietische zandsteen met mollusken – Zwerfsteen van Stocksee (Dld.).

 

 

 

 

 

 

 

Holsteiner Gestein (Mioceen, Vierland-Stufe) - Zwerfsteen van Malenthe-Vierth (Dld.). De doorsneden van de twee slakkenhuizen zijn van het geslacht Aporrhais.

Holsteiner Gestein (Mioceen, Vierland-Stufe) – Zwerfsteen van Malenthe-Vierth (Dld.).
De doorsneden van de twee slakkenhuizen zijn van het geslacht Aporrhais.

Holsteiner Gestein - Zwerfsteen van Malente (Dld.). In het gesteente zijn grote kleppen aanwezig van Cyprina.

Holsteiner Gestein – Zwerfsteen van Malente (Dld.).
In het gesteente zijn grote kleppen aanwezig van Cyprina.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Holsteiner Gestein, grijs type - Zwerfsteen van Malente-Vierth (Dld.).

Holsteiner Gestein, grijs type – Zwerfsteen van Malente-Vierth (Dld.).

Holsteiner Gestein, grijs type - Malente (Dld.).

Holsteiner Gestein, grijs type – Malente (Dld.).

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s