Veldspaat

 

Veldspaat is een mineraal of beter een mineraalgroep, die het meest in aardse gesteenten voorkomt. Veldspaat vormt een zeer belangrijk bestanddeel in zwerfstenen.

Hoewel in werkelijkheid iets ingewikkelder, staat de uitdrukking veldspaat bij zwerfsteenliefhebbers voor kaliveldspaat en plagioklaas. Beide mineralen maken samen ruim 51% uit van alle aardkorstgesteenten, dus ook in zwerfstenen. Plagioklaas komt het meest voor: ruim 3x meer dan kaliveldspaat, maar in zwerfstenen merken we daar weinig van, hierin is kaliveldspaat belangrijker. Of we nu granieten nemen, gneizen of porfieren, kaliveldspaat geeft daarin de toon aan. De kleur van het mineraal wisselt sterk, van wit tot zeer donkerbruin.

Uthammergraniet - Zwerfsteen van Damsdorf (Dld.). Kaliveldspaat is met zijn rode kleur in deze graniet zeer dominant aanwezig. Plagioklaas ontbreekt.

Uthammergraniet – Zwerfsteen van Damsdorf (Dld.).
Kaliveldspaat is met zijn rode kleur in deze graniet zeer dominant aanwezig. Plagioklaas ontbreekt. Granieten zonder of met heel weinig plagioklaas noemt men alkaliveldspaatgraniet.

Grijze Revsundgrasniet - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.). De kaliveldspaat vormt in deze granieten rechthoekige tablektten. Ze zijn wit van kleur.

Grijze Revsundgraniet – Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.).
De kaliveldspaat vormt in deze graniet o.m. rechthoekige tabletten. Ze zijn wit van kleur. Plagioklaas is ook aanwezig. Dit mineraal kleurt nog witter.

Lemlandgraniet - zwerfsteen van Groningen. De grote, hier en daar rechthoekige kaliveldspaatkristallen zijn bruinachtig rood van kleur.

Lemlandgraniet – Zwerfsteen van Groningen.
De grote, hier en daar rechthoekige kaliveldspaatkristallen zijn bruinachtig rood van kleur.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Rode revsundgraniet - zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.). De geelachtige vlekken tussen en opzij van de rode kaliveldspaten zijn van plagioklaas.

Rode Revsundgraniet – Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.).
De geelrose vlekken tussen en opzij van de rode kaliveldspaten zijn van plagioklaas.

Alandrapakivi - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.). De witte vlekken zijn plagioklaas. Dit veldspaatmineraal is in zwerfstenen vrijwel altijd lichter van kleur dan kaliveldspaat.

Alandrapakivi – Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.).
De witte vlekken en ringen zijn van plagioklaas. Dit veldspaatmineraal is in zwerfstenen vrijwel altijd lichter van kleur dan de kaliveldspaat.

Filipstadgraniet - zwerfsteen van Haddorf (Dld.). Oranje plagioklaas vormt ringen om de kaliveldsdpaat.

Filipstadgraniet – Zwerfsteen van Haddorf (Dld.).
Oranje plagioklaas vormt ringen om de iets donkerder kernen van kaliveldspaat. Ook de lichter getinte vlekken opzij van de grote veldspaten zijn van plagioklaas.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Granodioriet - Zwerfsteen van Zeijen (Dr.). Deze granieten bevatten meer plagioklaas dan kaliveldspaat . Gekoppeld daaraan is het gehalte aan donkere mineralenv (biotiet en hoornblende) duidelijk hoger dan in biotietgranieten.

Granodioriet – Zwerfsteen van Zeijen (Dr.).
Granieten als deze Uppsalagraniet bevatten meer plagioklaas dan kaliveldspaat. Gekoppeld daaraan is het gehalte aan donkere mineralen (biotiet en hoornblende) duidelijk hoger dan in biotietgranieten.

Coronietische leucogabbro - Zwerfsteen van Groningen. In dexze veldspaatgabbro is de plagioklaas grauwwit van kleur.

Leucogabbro – Zwerfsteen van Groningen.
In deze veldspaatgabbro is de plagioklaas grijswit van kleur.

Kwartsdioriet, breukvlak - Zwerfsteen van Groningen. Diorieten bevatten vrijwel uitsluitend plagioklaas, het witte mineraal op de foto

Kwartsioriet, breukvlak – Zwerfsteen van Groningen.
Diorieten bevatten als veldspaat vrijwel uitsluitend plagioklaas.Het is het witte mineraal op de foto.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

In graniet vormt de veldspaat duidelijke korrels, maar misschien kunnen we beter spreken van kristalbrokjes en zelfs vlekken? Bij korrels denk je al gauw aan zandkorrels, terwijl je in graniet toch echt met kristallen te maken hebt, die veelal onregelmatig van vorm en grootte, samen met kwarts en biotiet, een mozaïek-achtig geheel vormen. Alle kristallen in graniet zijn zeer hecht met elkaar vergroeid.

Biotietgraniet - Zwerfsteen van Gieten (Dr.). Aan deze graniet is goed te zien dat de kristallen van de mineralen in graniet een mozaïek vormen. De meest lichte vlekjes zijn van plagioklaas, de iets donkerder gekleurde zijn van kaliveldspaat.

Gelijkkorrelige biotietgraniet – Zwerfsteen van Gieten (Dr.).
Aan deze graniet is goed te zien dat de kristallen van de mineralen een mozaïek vormen. De meest lichte vlekjes zijn van plagioklaas, de iets donkerder gekleurde zijn van kaliveldspaat.

Biotietgraniet - Zwerfsteen van Hubertsberg (Dld.). De veldspaten in deze graniet zijn duidelijk groter en ook vager begrensd. Kaliveldspaat vormt de grootste en meest rode vlekken. De plagioklaas is duidelijk lichter van tint. Zwarte biotiet vormt onregelmatige vlekken en aggregaten.

Tricolore biotietgraniet – Zwerfsteen van Hubertsberg (Dld.).
De veldspaten in deze graniet zijn duidelijk groter en ook vager begrensd. Kaliveldspaat vormt de grootste,meest roodachtige vlekken in het gesteente. De gele tot geelgroene plagioklaas is duidelijk lichter van tint. Zwarte biotiet vormt onregelmatige vlekken en aggregaten.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Veldspaatkristallen splijten zeer goed. Dit is makkelijk vast te stellen als we van een graniet een stuk afslaan. Vooral in zonlicht zien we een groot aantal spiegelende vlakjes; dit zijn de splijtvlakjes van veldspaatkristallen. De splijtvlakjes vormen vaak kleine vierkante of rechthoekige stoeptreetjes. Aan de buitenzijde van zwerfstenen is dit laatste niet duidelijk. Plagioklaas verweert heel makkelijk en lost zelfs op waardoor putten in het oppervlak achterblijven; kaliveldspaat wordt bij verwering mat en verkleurt in mindere of meerdere mate.

Porfierische Bohuslangraniet - Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.). Veldspaten splijten makkelijk en goed. Op het breukvlak vormen de splijtvlakjes, zoals in deze graniet hoekige vormen. De splijtvlakken van veldspaat glanzen sterk.

Porfierische Bohuslangraniet – Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.).
Veldspaten splijten makkelijk en goed. Op het breukvlak vormen de splijtvlakjes, zoals in deze graniet hoekige vormen. De splijtvlakken van veldspaat glanzen sterk.

Witte rapakivigraniet van Vehmaa - Zwerfsteen van Emmerschand (Dr.). De veldspaten bezitten onregelmatige vormen, desondanks zijn de afzonderlijke veldspaatkristallen goed te zien aan hun glanzende splijtvlakken.

Witte rapakivigraniet van Vehmaa – Zwerfsteen van Emmerschand (Dr.).
De veldspaten bezitten onregelmatige vormen, desondanks zijn de afzonderlijke veldspaatkristallen goed te herkennen aan hun glanzende splijtvlakken.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Biotietgraniet - Zwerfsteen van Wippingen (Dld.). De kaliveldspaat is sterk gebleekt, de plagioklaas is opgelost en laat putten na.

Biotietgraniet – Zwerfsteen van Wippingen (Dld.).
De kaliveldspaat is sterk gebleekt, de plagioklaas is opgelost en laat putten na in het oppervlak.

Biotietgraniet - Zwerfsteen van Wippingen (Dld.). Kaliveldspaat is het hoofdbestanddeel en is kleurend voor deze graniet. Plagioklaas is in de minderheid. Zwarte biotiet vormt kleine spikkels in het gesteente

Biotietgraniet – Zwerfsteen van Wippingen (Dld.).
Kaliveldspaat is het hoofdbestanddeel en is kleurend voor deze graniet. Plagioklaas is in de minderheid. Zwarte biotiet vormt kleine spikkels in het gesteente.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Veldspaat is, zoals hierboven al aangestipt, een verzamelnaam voor meerdere soorten die zich onderscheiden door een iets andere samenstelling. Voor de zwerfsteenliefhebber is dit van academische waarde, want de vele ondersoorten zijn met het blote oog of met de loep niet te herkennen. De twee hoofdsoorten kaliveldspaat en plagioklaas, die beide in graniet voorkomen, zijn echter na enige oefening makkelijk van elkaar te onderscheiden.

Kaliveldspaat krsital in Rapakivigraniet - Zwerfsteen van Groningen. Het veldspaatkristal toont een zonering. Dit duidt er op dat het kristal een aantal groeifasen heeft doorgemaakt.

Kaliveldspaatkristal in Rapakivigraniet – Zwerfsteen van Groningen.
Het veldspaatkristal toont een zonering. Dit duidt er op dat het kristal een aantal groeifasen heeft doorgemaakt.

P:lagioklaaskristal in rapakivigraniet - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.). Ook dit kristal is gezoneerd.

Plagioklaaskristal in rapakivigraniet – Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.).
Ook dit kristal is gezoneerd. De zones worden gemarkeerd door kleine insluitsels van mineralen.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Plagioklaas in Finse rapakivigraniet - Zwerfsteen van haren (Gr.). In rapakivigranieten zijn plagioklazen soms bijzonder fraai rood gekleurd.

Plagioklaas in Finse rapakivigraniet – Zwerfsteen van Haren (Gr.).
In rapakivigranieten zijn plagioklazen soms bijzonder fraai rood gekleurd.

Rode plagioklaaskristallen in porfierische Kökarrapakivigraniet van Haren (Gr.).

Rode, gezoneerde plagioklaaskristallen in porfierische Kökarrapakivigraniet van Haren (Gr.).

 

 

 

 

 

 

 

 

Als zwerfsteenverzamelaars over veldspaat spreken, dan wordt meestal kaliveldspaat bedoeld. In de meeste granieten en ook gneizen is dit de dominante veldspaatsoort. Dit komt omdat beide gesteenten onder zwerfstenen het talrijkst zijn. De kleur van kaliveldspaat verleent het gesteente zijn kleur. Rose of oranje granieten danken die kleuren dus voornamelijk aan kaliveldspaat. Hoewel rood, oranje en wit veel voorkomende kleuren zijn, is de variatie aan veldspaattinten, samen met de verschillen in verschijningsvorm en de percentages van de overige mineralen zo groot, dat de combinatiemogelijkheden schier oneindig zijn. Geen graniet is daarom hetzelfde. Pogingen om een verzameling zwerfsteengranieten ‘compleet’ te krijgen zijn dan ook bij voorbaat tot mislukken gedoemd.

Pegmatiet - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.). Pegmatieten zijn grootkorrelige granieten die bijzonder rijk zijn aan kaliveldspaat.

Pegmatiet – Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.).
Pegmatieten zijn grootkorrelige granieten die bijzonder rijk zijn aan kaliveldspaat.

Oegmatiet - Zwerfsteen van het Hoge veld, Norg (Dr.). De orankegele kleur van de kaliveldspaat is door de eeuwenlange verwering sterk gebleekt.

Pegmatiet – Zwerfsteen van het Hoge Veld, Norg (Dr.).
De oranjegele kleur van de kaliveldspaat is door eeuwenlange verwering sterk gebleekt.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s